Parva.Adhyaya 1.189

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रमुपासतेतत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा

purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satramupāsatetatra vaivasvato rājañśāmitramakarottadā

ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज;न्नामारयत्किंचिदपि प्रजाभ्यःततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः; कालातिपातान्मरणात्प्रहीणाः

tato yamo dīkṣitastatra rāja;nnāmārayatkiṃcidapi prajābhyaḥtataḥ prajāstā bahulā babhūvuḥ; kālātipātānmaraṇātprahīṇāḥ

ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः; साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ चप्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं; समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये

tatastu śakro varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaścāśvinau capraṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ; samājagmustatra devāstathānye

ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता; भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्यातस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः; प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम्

tato'bruvam̐llokaguruṃ sametā; bhayaṃ nastīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyātasmādbhayādudvijantaḥ sukhepsavaḥ; prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam

ब्रह्मोवाचकिं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराःमा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवतु कर्हिचित्

brahmovācakiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥmā vo martyasakāśādvai bhayaṃ bhavatu karhicit

देवा ऊचुःमर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चनअविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः

devā ūcuḥmartyā hyamartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo'sti kaścanaaviśeṣādudvijanto viśeṣārthamihāgatāḥ

ब्रह्मोवाचवैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो;स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याःतस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये; तत एषां भवितैवान्तकालः

brahmovācavaivasvato vyāpṛtaḥ satraheto;stena tvime na mriyante manuṣyāḥtasminnekāgre kṛtasarvakārye; tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ

वैवस्वतस्यापि तनुर्विभूता; वीर्येण युष्माकमुत प्रयुक्तासैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले; तनुर्हि वीर्यं भविता नरेषु

vaivasvatasyāpi tanurvibhūtā; vīryeṇa yuṣmākamuta prayuktāsaiṣāmanto bhavitā hyantakāle; tanurhi vīryaṃ bhavitā nareṣu

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं; श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्तेसमासीनास्ते समेता महाबला; भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्

tatastu te pūrvajadevavākyaṃ; śrutvā devā yatra devā yajantesamāsīnāste sametā mahābalā; bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam

दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु;स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगामसोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां; यत्र गङ्गा सततं संप्रसूता

dṛṣṭvā ca tadvismitāste babhūvu;steṣāmindrastatra śūro jagāmaso'paśyadyoṣāmatha pāvakaprabhāṃ; yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā

सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी; गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत्तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै; तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम्

sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhattasyāśrubinduḥ patito jale vai; tatpadmamāsīdatha tatra kāñcanam

तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी;मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वैका त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतो;र्वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि

tadadbhutaṃ prekṣya vajrī tadānī;mapṛcchattāṃ yoṣitamantikādvaikā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya heto;rvākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi

स्त्र्युवाचत्वं वेत्स्यसे मामिह यास्मि शक्र; यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्याआगच्छ राजन्पुरतोऽहं गमिष्ये; द्रष्टासि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम्

stryuvācatvaṃ vetsyase māmiha yāsmi śakra; yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyāāgaccha rājanpurato'haṃ gamiṣye; draṣṭāsi tadrodimi yatkṛte'ham

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं; सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम्सिंहासनस्थं युवतीसहायं; क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि

tāṃ gacchantīmanvagacchattadānīṃ; so'paśyadārāttaruṇaṃ darśanīyamsiṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ; krīḍantamakṣairgirirājamūrdhni

तमब्रवीद्देवराजो ममेदं; त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम्ईशोऽहमस्मीति समन्युरब्रवी;द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्

tamabravīddevarājo mamedaṃ; tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitamīśo'hamasmīti samanyurabravī;ddṛṣṭvā tamakṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam

क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो; जहास शक्रं च शनैरुदैक्षतसंस्तम्भितोऽभूदथ देवराज;स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे

kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo; jahāsa śakraṃ ca śanairudaikṣatasaṃstambhito'bhūdatha devarāja;stenekṣitaḥ sthāṇurivāvatasthe

यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया; तदा देवीं रुदतीं तामुवाचआनीयतामेष यतोऽहमारा;न्मैनं दर्पः पुनरप्याविशेत

yadā tu paryāptamihāsya krīḍayā; tadā devīṃ rudatīṃ tāmuvācaānīyatāmeṣa yato'hamārā;nmainaṃ darpaḥ punarapyāviśeta

ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु; स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम्तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा; मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्

tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātrastayā tu; srastairaṅgaiḥ patito'bhūddharaṇyāmtamabravīdbhagavānugratejā; maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃcit

विवर्तयैनं च महाद्रिराजं; बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्विवृत्य चैवाविश मध्यमस्य; यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः

vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ; balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyamvivṛtya caivāviśa madhyamasya; yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ

स तद्विवृत्य शिखरं महागिरे;स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्शस तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः; कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे

sa tadvivṛtya śikharaṃ mahāgire;stulyadyutīṃścaturo'nyāndadarśasa tānabhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaccinnāhaṃ bhavitā vai yatheme

ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं; विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाचदरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो; यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्

tato devo giriśo vajrapāṇiṃ; vivṛtya netre kupito'bhyuvācadarīmetāṃ praviśa tvaṃ śatakrato; yanmāṃ bālyādavamaṃsthāḥ purastāt

उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः; प्रवेपमानो भृशमेवाभिषङ्गात्स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न;मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि

uktastvevaṃ vibhunā devarājaḥ; pravepamāno bhṛśamevābhiṣaṅgātsrastairaṅgairanileneva nunna;maśvatthapatraṃ girirājamūrdhni

स प्राञ्जलिर्विनतेनाननेन; प्रवेपमानः सहसैवमुक्तःउवाच चेदं बहुरूपमुग्रं; द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य

sa prāñjalirvinatenānanena; pravepamānaḥ sahasaivamuktaḥuvāca cedaṃ bahurūpamugraṃ; draṣṭā śeṣasya bhagavaṃstvaṃ bhavādya

तमब्रवीदुग्रधन्वा प्रहस्य; नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्तिएतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता;त्तस्मादेतां दरिमाविश्य शेध्वम्

tamabravīdugradhanvā prahasya; naivaṃśīlāḥ śeṣamihāpnuvantiete'pyevaṃ bhavitāraḥ purastā;ttasmādetāṃ darimāviśya śedhvam

शेषोऽप्येवं भविता वो न संशयो; योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं; बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा

śeṣo'pyevaṃ bhavitā vo na saṃśayo; yoniṃ sarve mānuṣīmāviśadhvamtatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ; bahūnanyānnidhanaṃ prāpayitvā

आगन्तारः पुनरेवेन्द्रलोकं; स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम्सर्वं मया भाषितमेतदेवं; कर्तव्यमन्यद्विविधार्थवच्च

āgantāraḥ punarevendralokaṃ; svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārhamsarvaṃ mayā bhāṣitametadevaṃ; kartavyamanyadvividhārthavacca

पूर्वेन्द्रा ऊचुःगमिष्यामो मानुषं देवलोका;द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षःदेवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां; धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च

pūrvendrā ūcuḥgamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokā;ddurādharo vihito yatra mokṣaḥdevāstvasmānādadhīrañjananyāṃ; dharmo vāyurmaghavānaśvinau ca

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु; देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाहवीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो;र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्

etacchrutvā vajrapāṇirvacastu; devaśreṣṭhaṃ punarevedamāhavīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryaheto;rdadyāmeṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam

तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा; प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां; श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु

teṣāṃ kāmaṃ bhagavānugradhanvā; prādādiṣṭaṃ sannisargādyathoktamtāṃ cāpyeṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ; śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhānmānuṣeṣu

तैरेव सार्धं तु ततः स देवो; जगाम नारायणमप्रमेयम्स चापि तद्व्यदधात्सर्वमेव; ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्याम्

taireva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo; jagāma nārāyaṇamaprameyamsa cāpi tadvyadadhātsarvameva; tataḥ sarve saṃbabhūvurdharaṇyām

स चापि केशौ हरिरुद्बबर्ह; शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम्तौ चापि केशौ विशतां यदूनां; कुले स्त्रियौ रोहिणीं देवकीं चतयोरेको बलदेवो बभूव; कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव

sa cāpi keśau harirudbabarha; śuklamekamaparaṃ cāpi kṛṣṇamtau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ; kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ catayoreko baladevo babhūva; kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva

ये ते पूर्वं शक्ररूपा निरुद्धा;स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्यइहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः; शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची

ye te pūrvaṃ śakrarūpā niruddhā;stasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasyaihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī

एवमेते पाण्डवाः संबभूवु;र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुःलक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा; भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा

evamete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvu;rye te rājanpūrvamindrā babhūvuḥlakṣmīścaiṣāṃ pūrvamevopadiṣṭā; bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā

कथं हि स्त्री कर्मणोऽन्ते महीतला;त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं; गन्धश्चाग्र्यः क्रोशमात्रात्प्रवाति

kathaṃ hi strī karmaṇo'nte mahītalā;tsamuttiṣṭhedanyato daivayogātyasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ; gandhaścāgryaḥ krośamātrātpravāti

इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र; ददामि ते वरमत्यद्भुतं चदिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं; पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान्

idaṃ cānyatprītipūrvaṃ narendra; dadāmi te varamatyadbhutaṃ cadivyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃstvaṃ; puṇyairdivyaiḥ pūrvadehairupetān

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो व्यासः परमोदारकर्मा; शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञःचक्षुर्दिव्यं प्रददौ तान्स सर्वा;न्राजापश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत्

tato vyāsaḥ paramodārakarmā; śucirviprastapasā tasya rājñaḥcakṣurdivyaṃ pradadau tānsa sarvā;nrājāpaśyatpūrvadehairyathāvat

ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः; शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान्बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो; व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श

tato divyānhemakirīṭamālinaḥ; śakraprakhyānpāvakādityavarṇānbaddhāpīḍāṃścārurūpāṃśca yūno; vyūḍhoraskāṃstālamātrāndadarśa

दिव्यैर्वस्त्रैररजोभिः सुवर्णै;र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीवसाक्षात्त्र्यक्षान्वसवो वाथ दिव्या;नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान्तान्पूर्वेन्द्रानेवमीक्ष्याभिरूपा;न्प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च

divyairvastrairarajobhiḥ suvarṇai;rmālyaiścāgryaiḥ śobhamānānatīvasākṣāttryakṣānvasavo vātha divyā;nādityānvā sarvaguṇopapannāntānpūrvendrānevamīkṣyābhirūpā;nprīto rājā drupado vismitaśca

दिव्यां मायां तामवाप्याप्रमेयां; तां चैवाग्र्यां श्रियमिव रूपिणीं चयोग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः; पत्नीमृद्धां दृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः

divyāṃ māyāṃ tāmavāpyāprameyāṃ; tāṃ caivāgryāṃ śriyamiva rūpiṇīṃ cayogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ; patnīmṛddhāṃ dṛṣṭavānpārthivendraḥ

स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं; जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्यनैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति; प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम्

sa taddṛṣṭvā mahadāścaryarūpaṃ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasyanaitaccitraṃ paramarṣe tvayīti; prasannacetāḥ sa uvāca cainam

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

आसीत्तपोवने काचिदृषेः कन्या महात्मनःनाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती

āsīttapovane kācidṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥnādhyagacchatpatiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī

तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम्तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम्

toṣayāmāsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaramtāmuvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmamiti svayam

सैवमुक्ताब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम्पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनः पुनः

saivamuktābravītkanyā devaṃ varadamīśvarampatiṃ sarvaguṇopetamicchāmīti punaḥ punaḥ

ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतिमांस्तदापञ्च ते पतयः श्रेष्ठा भविष्यन्तीति शंकरः

dadau tasyai sa deveśastaṃ varaṃ prītimāṃstadāpañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ

सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषतएकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति वै तदातां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः

sā prasādayatī devamidaṃ bhūyo'bhyabhāṣataekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto'rhāmīti vai tadātāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ

पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनःतत्तथा भविता भद्रे तव तद्भद्रमस्तु तेदेहमन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद्भविष्यति

pañcakṛtvastvayā uktaḥ patiṃ dehītyahaṃ punaḥtattathā bhavitā bhadre tava tadbhadramastu tedehamanyaṃ gatāyāste yathoktaṃ tadbhaviṣyati

द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणीपञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता

drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇīpañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā

स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखेसेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता

svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakheseha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā

सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा; पञ्चानामेका स्वकृतेन कर्मणासृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा; श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व

saiṣā devī rucirā devajuṣṭā; pañcānāmekā svakṛtena karmaṇāsṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayambhuvā; śrutvā rājandrupadeṣṭaṃ kuruṣva