Parva.Adhyaya 12.128

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिःराज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत

mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥrājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata

दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतःराज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः

duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥrājyātpracyavamānasya gatimanyāmapaśyataḥ

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसाअसंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः

paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasāasaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ

अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात्जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्

aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vāpyatipīḍanātjīvitaṃ cārthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

गुह्यं मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभअपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेनं युधिष्ठिर

guhyaṃ mā dharmamaprākṣīratīva bharatarṣabhaapṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmamenaṃ yudhiṣṭhira

धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभश्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्

dharmo hyaṇīyānvacanādbuddheśca bharatarṣabhaśrutvopāsya sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनःतादृशोऽयमनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया

karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhyo na vā punaḥtādṛśo'yamanupraśnaḥ sa vyavasyastvayā dhiyā

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारतनाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात्दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः

upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhāratanāhametādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇātduḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāttu paścātkṣamo mataḥ

अनुगम्य गतीनां च सर्वासामेव निश्चयम्यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षतेतथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते

anugamya gatīnāṃ ca sarvāsāmeva niścayamyathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstramavekṣatetathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate

अविज्ञानादयोगश्च पुरुषस्योपजायतेअविज्ञानादयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः

avijñānādayogaśca puruṣasyopajāyateavijñānādayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ

अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणुराज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः

aśaṅkamāno vacanamanasūyuridaṃ śṛṇurājñaḥ kośakṣayādeva jāyate balasaṃkṣayaḥ

कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम्कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम्

kośaṃ saṃjanayedrājā nirjalebhyo yathā jalamkālaṃ prāpyānugṛhṇīyādeṣa dharmo'tra sāṃpratam

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैःअन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत

upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvairācaritaṃ janaiḥanyo dharmaḥ samarthānāmāpatsvanyaśca bhārata

प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसीधर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिमबलीयान्न विन्दति

prākkośaḥ procyate dharmo buddhirdharmādgarīyasīdharmaṃ prāpya nyāyavṛttimabalīyānna vindati

यस्माद्धनस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यतेतस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः

yasmāddhanasyopapattirekāntena na vidyatetasmādāpadyadharmo'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ

अधर्मो जायते यस्मिन्निति वै कवयो विदुःअनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे

adharmo jāyate yasminniti vai kavayo viduḥanantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथातत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत्

yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathātatkartavyamihetyāhurnātmānamavasādayet

सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनःसर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः

sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥsarvopāyairujjihīrṣedātmānamiti niścayaḥ

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणेउद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः

tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇeudyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryāditi śrutiḥ

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हतिअन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत

kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātumarhatianyatra tāpasasvācca brāhmaṇasvācca bhārata

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत्अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः

yathā vai brāhmaṇaḥ sīdannayājyamapi yājayetabhojyānnāni cāśnīyāttathedaṃ nātra saṃśayaḥ

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो निधृतस्य वाअद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः

pīḍitasya kimadvāramutpatho nidhṛtasya vāadvārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ

तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवःभैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका

tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥbhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्याननुपजीवतःवहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्

svadharmānantarā vṛttiryānyānanupajīvataḥvahataḥ prathamaṃ kalpamanukalpena jīvanam

आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम्अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये

āpadgatena dharmāṇāmanyāyenopajīvanamapi hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye

क्षत्रिये संशयः कः स्यादित्येतन्निश्चितं सदाआददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन

kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syādityetanniścitaṃ sadāādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathaṃcana

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुःतस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना

hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥtasmātsaṃrakṣatā kāryamādānaṃ kṣatrabandhunā

अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित्अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः

anyatra rājanhiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacitapyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम्विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता

na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyamāsthāya jīvitumviśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanamīpsatā

परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदिनित्यमेवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः

parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadinityameveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षतिराष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत्

rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣatirāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyastathā bhavet

कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम्न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा

kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yadanyadapi saṃcitamna kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā

बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुःअत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम्

bījaṃ bhaktena saṃpādyamiti dharmavido viduḥatraitacchambarasyāhurmahāmāyasya darśanam

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदतिअवृत्त्यान्त्यमनुष्योऽपि यो वै वेद शिबेर्वचः

dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdatiavṛttyāntyamanuṣyo'pi yo vai veda śibervacaḥ

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम्तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः

rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punarbalamtanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ

नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम्तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुमर्हति

nānyānapīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balamtadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptumarhati

अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसुएतस्मात्कारणाद्राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति

akāryamapi yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasuetasmātkāraṇādrājā na doṣaṃ prāptumarhati

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम्अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थलक्षणम्एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्

arthārthamanyadbhavati viparītamathāparamanarthārthamathāpyanyattatsarvaṃ hyarthalakṣaṇamevaṃ buddhyā saṃprapaśyenmedhāvī kāryaniścayam

यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञे नार्थस्तथापरःयज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधनम्

yajñārthamanyadbhavati yajñe nārthastathāparaḥyajñasyārthārthamevānyattatsarvaṃ yajñasādhanam

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः

upamāmatra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīmyūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ

द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपिते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन्

drumāḥ kecana sāmantā dhruvaṃ chindanti tānapite cāpi nipatanto'nyānnighnanti ca vanaspatīn

एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनःतानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप

evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥtānahatvā na paśyāmi siddhimatra paraṃtapa

धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथासत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा

dhanena jayate lokāvubhau paramimaṃ tathāsatyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstyadhanastathā

सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम्न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत

sarvopāyairādadīta dhanaṃ yajñaprayojanamna tulyadoṣaḥ syādevaṃ kāryākāryeṣu bhārata

नैतौ संभवतो राजन्कथंचिदपि भारतन ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्

naitau saṃbhavato rājankathaṃcidapi bhāratana hyaraṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhānahaṃ kvacit

यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचनममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्ययं काङ्क्षते जनः

yadidaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāmiha kiṃcanamamedaṃ syānmamedaṃ syādityayaṃ kāṅkṣate janaḥ

न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतपधर्मं शंसन्ति ते राज्ञामापदर्थमितोऽन्यथा

na ca rājyasamo dharmaḥ kaścidasti paraṃtapadharmaṃ śaṃsanti te rājñāmāpadarthamito'nyathā

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनःबुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान्

dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥbuddhyā dākṣyeṇa cāpyanye cinvanti dhanasaṃcayān

अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत्सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान्कोशाद्धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम्

adhanaṃ durbalaṃ prāhurdhanena balavānbhavetsarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavānkośāddharmaśca kāmaśca paro lokastathāpyayam