पर्व.अध्याय 2.35

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत्उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः

tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālamupādravatuvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान्अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्

nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvamuktavānadharmaśca paro rājanpāruṣyaṃ ca nirarthakam

न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवभीष्मः शांतनवस्त्वेनं मावमंस्था अतोऽन्यथा

na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthivabhīṣmaḥ śāṃtanavastvenaṃ māvamaṃsthā ato'nyathā

पश्य चेमान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतमान्बहून्मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्त्वं क्षन्तुमर्हसि

paśya cemānmahīpālāṃstvatto vṛddhatamānbahūnmṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvattvaṃ kṣantumarhasi

वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश्चेदिपते भृशम्न ह्येनं त्वं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः

veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaścedipate bhṛśamna hyenaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नास्मा अनुनयो देयो नायमर्हति सान्त्वनम्लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नानुमन्यते

nāsmā anunayo deyo nāyamarhati sāntvanamlokavṛddhatame kṛṣṇe yo'rhaṇāṃ nānumanyate

क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरःयो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः

kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥyo muñcati vaśe kṛtvā gururbhavati tasya saḥ

अस्यां च समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधिन पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा

asyāṃ ca samitau rājñāmekamapyajitaṃ yudhina paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā

न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतःत्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो जनार्दनः

na hi kevalamasmākamayamarcyatamo'cyutaḥtrayāṇāmapi lokānāmarcanīyo janārdanaḥ

कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाःजगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्

kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥjagatsarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam

तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान्एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा भूत्ते बुद्धिरीदृशी

tasmātsatsvapi vṛddheṣu kṛṣṇamarcāma netarānevaṃ vaktuṃ na cārhastvaṃ mā bhūtte buddhirīdṛśī

ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताःतेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान्समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम्

jñānavṛddhā mayā rājanbahavaḥ paryupāsitāḥteṣāṃ kathayatāṃ śaurerahaṃ guṇavato guṇānsamāgatānāmaśrauṣaṃ bahūnbahumatānsatām

कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतःबहुशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे

karmāṇyapi ca yānyasya janmaprabhṛti dhīmataḥbahuśaḥ kathyamānāni narairbhūyaḥ śrutāni me

न केवलं वयं कामाच्चेदिराज जनार्दनम्न संबन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथंचन

na kevalaṃ vayaṃ kāmāccedirāja janārdanamna saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃcana

अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भौमसुखावहम्यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुज्महे

arcāmahe'rcitaṃ sadbhirbhuvi bhaumasukhāvahamyaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe

न हि कश्चिदिहास्माभिः सुबालोऽप्यपरीक्षितःगुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः

na hi kaścidihāsmābhiḥ subālo'pyaparīkṣitaḥguṇairvṛddhānatikramya harirarcyatamo mataḥ

ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकःपूज्ये ताविह गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ

jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥpūjye tāviha govinde hetū dvāvapi saṃsthitau

वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्यमितं तथानृणां हि लोके कस्यास्ति विशिष्टं केशवादृते

vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpyamitaṃ tathānṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavādṛte

दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमासंनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताच्युते

dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtirbuddhiruttamāsaṃnatiḥ śrīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭiśca niyatācyute

तमिमं सर्वसंपन्नमाचार्यं पितरं गुरुम्अर्च्यमर्चितमर्चार्हं सर्वे संमन्तुमर्हथ

tamimaṃ sarvasaṃpannamācāryaṃ pitaraṃ gurumarcyamarcitamarcārhaṃ sarve saṃmantumarhatha

ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियःसर्वमेतद्धृषीकेशे तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः

ṛtviggururvivāhyaśca snātako nṛpatiḥ priyaḥsarvametaddhṛṣīkeśe tasmādabhyarcito'cyutaḥ

कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययःकृष्णस्य हि कृते भूतमिदं विश्वं समर्पितम्

kṛṣṇa eva hi lokānāmutpattirapi cāpyayaḥkṛṣṇasya hi kṛte bhūtamidaṃ viśvaṃ samarpitam

एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनःपरश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्वृद्धतमोऽच्युतः

eṣa prakṛtiravyaktā kartā caiva sanātanaḥparaśca sarvabhūtebhyastasmādvṛddhatamo'cyutaḥ

बुद्धिर्मनो महान्वायुस्तेजोऽम्भः खं मही च याचतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्

buddhirmano mahānvāyustejo'mbhaḥ khaṃ mahī ca yācaturvidhaṃ ca yadbhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च येदिशश्चोपदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्

ādityaścandramāścaiva nakṣatrāṇi grahāśca yediśaścopadiśaścaiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यतेसर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते

ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyatesarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmādevaṃ prabhāṣate

यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरःस वै पश्येद्यथाधर्मं न तथा चेदिराडयम्

yo hi dharmaṃ vicinuyādutkṛṣṭaṃ matimānnaraḥsa vai paśyedyathādharmaṃ na tathā cedirāḍayam

सवृद्धबालेष्वथ वा पार्थिवेषु महात्मसुको नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्

savṛddhabāleṣvatha vā pārthiveṣu mahātmasuko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpyenaṃ na pūjayet

अथेमां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यतिदुष्कृतायां यथान्यायं तथायं कर्तुमर्हति

athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyatiduṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartumarhati