Parva.Adhyaya 2.38

शिशुपाल उवाच · śiśupāla uvāca

विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्सर्वपार्थिवान्न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः

vibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayansarvapārthivānna vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ

युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वयावक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः

yuktametattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayāvaktuṃ dharmādapetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ

नावि नौरिव संबद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात्तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां त्वमग्रणीः

nāvi nauriva saṃbaddhā yathāndho vāndhamanviyāttathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvamagraṇīḥ

पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतःत्वया कीर्तयतास्माकं भूयः प्रच्यावितं मनः

pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥtvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ

अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुमिच्छतःकथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते

avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotumicchataḥkathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate

यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैःतमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि

yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥtamimaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotumicchasi

यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम्तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ

yadyanena hatā bālye śakuniścitramatra kimtau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau

चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतमद्भुतम्

cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitampādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtamadbhutam

वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलःतदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम

valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto'calaḥtadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama

भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनिइति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयमागताः

bhuktametena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhaniiti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ

यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसःस चानेन हतः कंस इत्येतन्न महाद्भुतम्

yasya cānena dharmajña bhuktamannaṃ balīyasaḥsa cānena hataḥ kaṃsa ityetanna mahādbhutam

न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम

na te śrutamidaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satāmyadvakṣye tvāmadharmajña vākyaṃ kurukulādhama

स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु चयस्य चान्नानि भुञ्जीत यश्च स्याच्छरणागतः

strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu cayasya cānnāni bhuñjīta yaśca syāccharaṇāgataḥ

इति सन्तोऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदाभीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते

iti santo'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadābhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate

ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं ममअजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कुरुसत्तमगोघ्नः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म कथं संस्तवमर्हति

jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mamaajānata ivākhyāsi saṃstuvankurusattamagoghnaḥ strīghnaśca sanbhīṣma kathaṃ saṃstavamarhati

असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुःसंभावयति यद्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनःएवमेतत्सर्वमिति सर्वं तद्वितथं ध्रुवम्

asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥsaṃbhāvayati yadyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥevametatsarvamiti sarvaṃ tadvitathaṃ dhruvam

न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेदपि गायतिप्रकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्यथा

na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu cedapi gāyatiprakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakuniryathā

नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयःअतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते

nūnaṃ prakṛtireṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāmapīṣyate

येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकःधर्मवाक्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः

yeṣāmarcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥdharmavāktvamadharmajñaḥ satāṃ mārgādavaplutaḥ

को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानवतां वरःकुर्याद्यथा त्वया भीष्म कृतं धर्ममवेक्षता

ko hi dharmiṇamātmānaṃ jānañjñānavatāṃ varaḥkuryādyathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmamavekṣatā

अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका प्राज्ञमानिनाअम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता त्वया

anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamānināambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā

यां त्वयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपःभ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां वृत्तमनुष्ठितः

yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥbhrātā vicitravīryaste satāṃ vṛttamanuṣṭhitaḥ

दारयोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनःतव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि

dārayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥtava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi

न हि धर्मोऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यमिदं वृथायद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः

na hi dharmo'sti te bhīṣma brahmacaryamidaṃ vṛthāyaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ

न त्वहं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचयं क्वचित्न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रुवन्

na tvahaṃ tava dharmajña paśyāmyupacayaṃ kvacitna hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmamabruvan

इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाःसर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हति षोडशीम्

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥsarvametadapatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत्सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्

vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yatsarvaṃ tadanapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt

सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात्हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्

so'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāthaṃsavattvamapīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham

एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुराभीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः

evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purābhīṣma yattadahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ

वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुराधर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति ह

vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso'bhavatpurādharmavāganyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so'nuśāsti ha

धर्मं चरत माधर्ममिति तस्य वचः किलपक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः

dharmaṃ carata mādharmamiti tasya vacaḥ kilapakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ

अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणःअण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम

athāsya bhakṣyamājahruḥ samudrajalacāriṇaḥaṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthamiti śuśruma

तस्य चैव समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशःसमुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः

tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥsamudrāmbhasyamodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ

तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत्स हंसः संप्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि

teṣāmaṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāmāsa pāpakṛtsa haṃsaḥ saṃpramattānāmapramattaḥ svakarmaṇi

ततः प्रक्षीयमाणेषु तेष्वण्डेष्वण्डजोऽपरःअशङ्कत महाप्राज्ञस्तं कदाचिद्ददर्श ह

tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣvaṇḍeṣvaṇḍajo'paraḥaśaṅkata mahāprājñastaṃ kadāciddadarśa ha

ततः स कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम्तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्

tataḥ sa kathayāmāsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣamteṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समागताःनिजघ्नुस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇaste samāgatāḥnijaghnustaṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha

ते त्वां हंससधर्माणमपीमे वसुधाधिपाःनिहन्युर्भीष्म संक्रुद्धाः पक्षिणस्तमिवाण्डजम्

te tvāṃ haṃsasadharmāṇamapīme vasudhādhipāḥnihanyurbhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇastamivāṇḍajam

गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाःभीष्म यां तां च ते सम्यक्कथयिष्यामि भारत

gāthāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥbhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyakkathayiṣyāmi bhārata

अन्तरात्मनि विनिहिते; रौषि पत्ररथ वितथम्अण्डभक्षणमशुचि ते; कर्म वाचमतिशयते

antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitathamaṇḍabhakṣaṇamaśuci te; karma vācamatiśayate