Parva.Adhyaya 8.42

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाःयुधिष्ठिरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम्

tataḥ punaḥ samājagmurabhītāḥ kurusṛñjayāḥyudhiṣṭhiramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam

ततः प्रववृते भीमः संग्रामो लोमहर्षणःकर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः

tataḥ pravavṛte bhīmaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥkarṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदकेसंशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत

tasminpravṛtte saṃgrāme tumule śoṇitodakesaṃśaptakeṣu śūreṣu kiṃcicchiṣṭeṣu bhārata

धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिःकर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः

dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥkarṇamevābhidudrāva pāṇḍavāśca mahārathāḥ

आगच्छमानांस्तान्संख्ये प्रहृष्टान्विजयैषिणःदधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वतः

āgacchamānāṃstānsaṃkhye prahṛṣṭānvijayaiṣiṇaḥdadhāraiko raṇe karṇo jalaughāniva parvataḥ

तमासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाःयथाचलं समासाद्य जलौघाः सर्वतोदिशम्तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः

tamāsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥyathācalaṃ samāsādya jalaughāḥ sarvatodiśamtayorāsīnmahārāja saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेण नतपर्वणाताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

dhṛṣṭadyumnastu rādheyaṃ śareṇa nataparvaṇātāḍayāmāsa saṃkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

विजयं तु धनुःश्रेष्ठं विधुन्वानो महारथःपार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरानाशीविषोपमान्ताडयामास संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः

vijayaṃ tu dhanuḥśreṣṭhaṃ vidhunvāno mahārathaḥpārṣatasya dhanuśchittvā śarānāśīviṣopamāntāḍayāmāsa saṃkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनःशोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā tasya mahātmanaḥśoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महारथःअन्यद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥanyaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamānkarṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम्द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः

tathaiva rājankarṇo'pi pārṣataṃ śatrutāpanamdroṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम्प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरम्

tasya karṇo mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇampreṣayāmāsa saṃkruddho mṛtyudaṇḍamivāparam

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पतेचिच्छेद सप्तधा राजञ्शैनेयः कृतहस्तवत्

tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pateciccheda saptadhā rājañśaineyaḥ kṛtahastavat

दृष्ट्वा विनिहितं बाणं शरैः कर्णो विशां पतेसात्यकिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत्

dṛṣṭvā vinihitaṃ bāṇaṃ śaraiḥ karṇo viśāṃ patesātyakiṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayat

विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभिःतं प्रत्यविध्यच्छैनेयः शरैर्हेमविभूषितैः

vivyādha cainaṃ samare nārācaistatra saptabhiḥtaṃ pratyavidhyacchaineyaḥ śarairhemavibhūṣitaiḥ

ततो युद्धमतीवासीच्चक्षुःश्रोत्रभयावहम्राजन्घोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं समन्ततः

tato yuddhamatīvāsīccakṣuḥśrotrabhayāvahamrājanghoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ samantataḥ

सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो व्यजायततद्दृष्ट्वा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नृप

sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ lomaharṣo vyajāyatataddṛṣṭvā samare karma karṇaśaineyayornṛpa

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्सुमहाबलम्पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्

etasminnantare drauṇirabhyayātsumahābalampārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam

अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणिर्दूरे धनंजयेतिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे

abhyabhāṣata saṃkruddho drauṇirdūre dhanaṃjayetiṣṭha tiṣṭhādya brahmaghna na me jīvanvimokṣyase

इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैःपार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनैःयतमानं परं शक्त्या यतमानो महारथः

ityuktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛnniśitaiḥ śaraiḥpārṣataṃ chādayāmāsa ghorarūpaiḥ sutejanaiḥyatamānaṃ paraṃ śaktyā yatamāno mahārathaḥ

यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं वीक्ष्य मारिषतथा द्रौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहानातिहृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः

yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ vīkṣya māriṣatathā drauṇiṃ raṇe dṛṣṭvā pārṣataḥ paravīrahānātihṛṣṭamanā bhūtvā manyate mṛtyumātmanaḥ

द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नं रणे स्थितम्क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षतं समुपाद्रवत्तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम्

drauṇistu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe sthitamkrodhena niḥśvasanvīraḥ pārṣataṃ samupādravattāvanyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param

अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशां पतेपाञ्चालापसदाद्य त्वां प्रेषयिष्यामि मृत्यवे

athābravīnmahārāja droṇaputraḥ pratāpavāndhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāṃ patepāñcālāpasadādya tvāṃ preṣayiṣyāmi mṛtyave

पापं हि यत्त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम्अद्य त्वा पत्स्यते तद्वै यथा ह्यकुशलं तथा

pāpaṃ hi yattvayā karma ghnatā droṇaṃ purā kṛtamadya tvā patsyate tadvai yathā hyakuśalaṃ tathā

अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगेनापक्रमसि वा मूढ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyugenāpakramasi vā mūḍha satyametadbravīmi te

एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्प्रतिवाक्यं स एवासिर्मामको दास्यते तवयेनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे

evamuktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavānprativākyaṃ sa evāsirmāmako dāsyate tavayenaiva te piturdattaṃ yatamānasya saṃyuge

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवःत्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात्

yadi tāvanmayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥtvāmidānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi vikramāt

एवमुक्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षणःनिशितेनाथ बाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः

evamuktvā mahārāja senāpatiramarṣaṇaḥniśitenātha bāṇena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ

ततो द्रौणिः सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिःप्राच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे

tato drauṇiḥ susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥprācchādayaddiśo rājandhṛṣṭadyumnasya saṃyuge

नैवान्तरिक्षं न दिशो नैव योधाः समन्ततःदृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः सहस्रशः

naivāntarikṣaṃ na diśo naiva yodhāḥ samantataḥdṛśyante vai mahārāja śaraiśchannāḥ sahasraśaḥ

तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम्शरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः

tathaiva pārṣato rājandrauṇimāhavaśobhinamśaraiḥ saṃchādayāmāsa sūtaputrasya paśyataḥ

राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैःद्रौपदेयान्युधामन्युं सात्यकिं च महारथम्एकः स वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः

rādheyo'pi mahārāja pāñcālānsaha pāṇḍavaiḥdraupadeyānyudhāmanyuṃ sātyakiṃ ca mahārathamekaḥ sa vārayāmāsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम्तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम्वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान्

dhṛṣṭadyumno'pi samare drauṇeściccheda kārmukamtadapāsya dhanuśchinnamanyadādatta kārmukamvegavatsamare ghoraṃ śarāṃścāśīviṣopamān

स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम्हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः

sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajamhayānsūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣādvyadhamaccharaiḥ

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिःखड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत्

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥkhaḍgamādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथःचिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधःरथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्

drauṇistadapi rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥrathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat

धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम्शरैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम्नातरद्भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः

dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvaṃ chinnakārmukamśaraiśca bahudhā viddhamastraiśca śakalīkṛtamnātaradbharataśreṣṭha yatamāno mahārathaḥ

तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न जग्मिवान्अथ त्यक्त्वा धनुर्वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात्

tasyāntamiṣubhī rājanyadā drauṇirna jagmivānatha tyaktvā dhanurvīraḥ pārṣataṃ tvarito'nvagāt

आसीदाद्रवतो राजन्वेगस्तस्य महात्मनःगरुडस्येव पततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम्

āsīdādravato rājanvegastasya mahātmanaḥgaruḍasyeva patato jighṛkṣoḥ pannagottamam

एतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत्पश्य पार्थ यथा द्रौणिः पार्षतस्य वधं प्रतियत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनमसंशयम्

etasminneva kāle tu mādhavo'rjunamabravītpaśya pārtha yathā drauṇiḥ pārṣatasya vadhaṃ pratiyatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāccainamasaṃśayam

तं मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुतापनम्द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा

taṃ mocaya mahābāho pārṣataṃ śatrutāpanamdrauṇerāsyamanuprāptaṃ mṛtyorāsyagataṃ yathā

एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान्प्रैषयत्तत्र तुरगान्यत्र द्रौणिर्व्यवस्थितः

evamuktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavānpraiṣayattatra turagānyatra drauṇirvyavasthitaḥ

ते हयाश्चन्द्रसंकाशाः केशवेन प्रचोदिताःपिबन्त इव तद्व्योम जग्मुर्द्रौणिरथं प्रति

te hayāścandrasaṃkāśāḥ keśavena pracoditāḥpibanta iva tadvyoma jagmurdrauṇirathaṃ prati

दृष्ट्वायान्तौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौधृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः

dṛṣṭvāyāntau mahāvīryāvubhau kṛṣṇadhanaṃjayaudhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃścakre yatnaṃ mahābalaḥ

विकृष्यमाणं दृष्ट्वैव धृष्टद्युम्नं जनेश्वरशरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबलः

vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvaiva dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvaraśarāṃścikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahābalaḥ

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम्द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः

te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśamdrauṇimāsādya viviśurvalmīkamiva pannagāḥ

स विध्वस्तैः शरैर्घोरैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान्रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दितःप्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः

sa vidhvastaiḥ śarairghorairdroṇaputraḥ pratāpavānrathamāruruhe vīro dhanaṃjayaśarārditaḥpragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ

एतस्मिन्नन्तरे वीरः सहदेवो जनाधिपअपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम्

etasminnantare vīraḥ sahadevo janādhipaapovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam

अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिःतं द्रोणपुत्रः संक्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत्

arjuno'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥtaṃ droṇaputraḥ saṃkruddho bāhvorurasi cārdayat

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसंमितम्द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम्स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतिः

krodhitastu raṇe pārtho nārācaṃ kālasaṃmitamdroṇaputrāya cikṣepa kāladaṇḍamivāparamsa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyutiḥ

स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगेनिषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं ययौ

sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyugeniṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ ca paraṃ yayau

ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुःअर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुःद्वैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे

tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipadvijayaṃ dhanuḥarjunaṃ samare kruddhaḥ prekṣamāṇo muhurmuhuḥdvairathaṃ cāpi pārthena kāmayāno mahāraṇe

तं तु हित्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम्अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्

taṃ tu hitvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanamapovāha rathenājau tvaramāṇo raṇājirāt

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिःमोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम्

athotkruṣṭaṃ mahārāja pāñcālairjitakāśibhiḥmokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशःसिंहनादश्च संजज्ञे दृष्ट्वा घोरं महाद्भुतम्

vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥsiṃhanādaśca saṃjajñe dṛṣṭvā ghoraṃ mahādbhutam

एवं कृत्वाब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनंजयःयाहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम

evaṃ kṛtvābravītpārtho vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥyāhi saṃśaptakānkṛṣṇa kāryametatparaṃ mama

ततः प्रयातो दाशार्हः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम्रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा

tataḥ prayāto dāśārhaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitamrathenātipatākena manomārutaraṃhasā