Mahabharata, opened as a book

संजय उवाच

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहेतमसा संवृते लोके रजसा च महीपतेनापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ॥१॥

अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृते महत्नरनागाश्वमथनं परमं लोमहर्षणम् ॥२॥

द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाःअन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम ॥३॥

वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैःतमसा रजसा चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥४॥

ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा वित्रस्तचेतसःअहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे ॥५॥

महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवेअन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते ॥६॥

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारतव्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति ॥७॥

धृतराष्ट्र उवाच

तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्निहतौजसाम्अन्धे तमसि मग्नानामासीत्का वो मतिस्तदा ॥८॥

कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्येषु वा पुनःबभूव लोके तमसा तथा संजय संवृते ॥९॥

संजय उवाच

ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वैसेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत् ॥१०॥

द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य;स्तथा द्रौणिः पार्श्वतः सौबलश्चस्वयं तु सर्वाणि बलानि राज;न्राजाभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम् ॥११॥

उवाच सर्वांश्च पदातिसंघा;न्दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम्उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि; गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान् ॥१२॥

ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन; ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान्सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता; व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम् ॥१३॥

महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः; शस्त्रैः प्रदीप्तैरभिसंपतद्भिःक्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा; व्यदीपयंश्च ध्वजिनीं तदाशु ॥१४॥

सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः; पदातिभिः पावकतैलहस्तैःप्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां; यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः ॥१५॥

प्रकाशितायां तु तथा ध्वजिन्यां; द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्समन्तात्रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा; मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली ॥१६॥

जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव; निष्केषु शुद्धेषु शरावरेषुपीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य; प्रतिप्रभास्तत्र ततो बभूवुः ॥१७॥

गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा; रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाःप्रतिप्रभा रश्मिभिराजमीढ; पुनः पुनः संजनयन्ति दीप्ताः ॥१८॥

छत्राणि बालव्यजनानुषङ्गा; दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला; व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः ॥१९॥

शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं; दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि;र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव ॥२०॥

पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि; वीरावधूतानि तनुद्रुहाणिदीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र; तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे ॥२१॥

प्रकम्पितानामभिघातवेगै;रभिघ्नतां चापततां जवेनवक्त्राण्यशोभन्त तदा नराणां; वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि ॥२२॥

महावने दाव इव प्रदीप्ते; यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्तथा तवासीद्ध्वजिनी प्रदीप्ता; महाभये भारत भीमरूपा ॥२३॥

तत्संप्रदीप्तं बलमस्मदीयं; निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैवसर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा;नचोदयंस्तेऽथ चक्रुः प्रदीपान् ॥२४॥

गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा; रथे रथे चैव दश प्रदीपाःद्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये; ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये ॥२५॥

सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये; पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्चमध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ताः; सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः ॥२६॥

सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा; व्यामिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैःमध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता; व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥२७॥

तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं; बलं तदासीद्बलवद्बलेनभाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण; दिवाकरेणाग्निरिवाभितप्तः ॥२८॥

तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं; सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाःतेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं; बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥२९॥

तेन प्रकाशेन दिवंगमेन; संबोधिता देवगणाश्च राजन्गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः; समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः ॥३०॥

तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च; यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्चहतैश्च वीरैर्दिवमारुहद्भि;रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव ॥३१॥

रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं; संरब्धयोधाहतविद्रुताश्वम्महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं; सुरासुरव्यूहसमं बभूव ॥३२॥

तच्छक्तिसंघाकुलचण्डवातं; महारथाभ्रं रथवाजिघोषम्शस्त्रौघवर्षं रुधिराम्बुधारं; निशि प्रवृत्तं नरदेवयुद्धम् ॥३३॥

तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा; संतापयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यःगभस्तिभिर्मध्यगतो यथार्को; वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र ॥३४॥