Mandala.Sukta 10.90

नारायणः। पुरुषः। अनुष्टुप् , १६ त्रिष्टुप्। · nārāyaṇaḥ | puruṣaḥ | anuṣṭup , 16 triṣṭup |

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम्॥

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā'tyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||

पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति॥

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam |utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ||

ए॒तावा॑नस्य महि॒माऽतो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः ।पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि॥

etāvānasya mahimā'to jyāyām̐śca pūruṣaḥ |pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुन॑: ।ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि॥

tripādūrdhva udaitpuruṣa: pādo'syehābhavatpuna: |tato viṣvaṅvyakrāmatsāśanānaśane abhi ||

तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः॥

tasmādvirāḷajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ ||

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः॥

yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata |vasanto asyāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ ||

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये॥

taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrataḥ |tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye ||

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।प॒शून्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये॥

tasmādyajñātsarvahuta: sambhṛtaṃ pṛṣadājyam |paśūntām̐ścakre vāyavyānāraṇyāngrāmyāśca ye ||

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे ।छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत॥

tasmādyajñātsarvahuta ṛca: sāmāni jajñire |chandāṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata ||

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:॥

tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ |gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvaya: ||

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते॥

yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |mukhaṃ kimasya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||

ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॑: कृ॒तः ।ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्य॑: प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत॥

brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanya: kṛtaḥ |ūrū tadasya yadvaiśya: padbhyāṃ śūdro ajāyata ||

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षो॒: सूर्यो॑ अजायत ।मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत॥

candramā manaso jātaścakṣo: sūryo ajāyata |mukhādindraścāgniśca prāṇādvāyurajāyata ||

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन्॥

nābhyā āsīdantarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |padbhyāṃ bhūmirdiśa: śrotrāttathā lokām̐ akalpayan ||

स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः ।दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम्॥

saptāsyāsanparidhayastriḥ sapta samidha: kṛtāḥ |devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnanpuruṣaṃ paśum ||

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः॥

yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan |te ha nākaṃ mahimāna: sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||