Valmiki Ramayana, opened as a book

ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः॥ ॥१॥

चलकुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोपस्थाय वेधसे॥ ॥२॥

तं तु वेदविदा तेन लम्बाभरणशोभिना ।वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान्॥ ॥३॥

स्पृष्टमात्रस्ततः सो ऽथ सलीलं पद्मयोनिना ।जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान्॥ ॥४॥

प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा ।चचार सर्वभूतेषु सन्निरुद्धं यथा पुरा॥ ॥५॥

मरुद्रोधाद्विनिर्मुक्तास्ताः प्रजा मुदिता ऽभवन् ।शीतदाहविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः॥ ॥६॥

ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्ऺित्रधामा त्रिदशार्चितः ।उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया॥ ॥७॥

भो महेन्द्रेशवरुणप्रजेश्वरधनेश्वराः ।जानतामपि वः सर्वं वक्ष्यामि श्रूयतां हितम्॥ ॥८॥

अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।तद्वदध्वं वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टये॥ ॥९॥

ततः सहस्रनयनः प्रीतियुक्तः शुभाननः ।कुशेशयमयीं मालामुत्क्षिप्येदं वचो ऽब्रवीत्॥ ॥१०॥

मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः ।नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति॥ ॥११॥

अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम् ।इतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति॥ ॥१२॥

मार्तण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः ।तेजसो ऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम्॥ ॥१३॥

यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्ग्मी भविष्यति॥ ॥१४॥

नचास्य भविता कश्चित्सदृशः शास्त्रदर्शने ।वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि॥ ॥१५॥

यमो दण्डादवध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।वरं ददामि सन्तुष्ट अविषादं च संयुगे॥ ॥१६॥

गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः॥ ॥१७॥

मत्तो मदायुधानां च न वध्यो ऽयं भविष्यति ।इत्येवं शङ्करेणापि दत्तो ऽस्य परमो वरः॥ ॥१८॥

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यो ऽयं भविष्यति ।दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः॥ ॥१९॥

विश्वकर्मा च दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।शिल्पिनां प्रवरः प्रादाद्वरमस्य महामतिः॥ ॥२०॥

मत्कृतानि च शस्त्राणि यानि दिव्यानि संयुगे ।तैरवध्यत्वमापन्नश्चिरजीवी भविष्यति॥ ॥२१॥

ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलङ्कृतम् ।चतुर्मुखस्तुष्टमना वायुमाह जगद्गुरुः॥ ॥२२॥

अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयङ्करः ।अजेयो भविता पुत्रस्तव मारुत मारुतिः॥ ॥२३॥

कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः ।भवत्यव्याहतगतिः कीर्तिमांश्च भविष्यति॥ ॥२४॥

रावणोत्सादनार्थानि रामप्रियकरणि च ।रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे॥ ॥२५॥

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं त्वमरैः सह ।यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः॥ ॥२६॥

सो ऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।अञ्जनायास्तमाचख्यौ वरदत्तं विनिर्गतः॥ ॥२७॥

प्राप्य राम वरानेष वरदानसमन्वितः ।बलेनात्मनि संस्थेन सो ऽपूर्यत यथा ऽर्णवः॥ ॥२८॥

तरसा पूर्यमाणो ऽपि तदा वानरपुङ्गवः ।आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः॥ ॥२९॥

स्रुग्भाण्डान्यग्निहोत्रं च वल्कलाजिनसञ्चयान् ।भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्संशान्तानां करोत्ययम्॥ ॥३०॥

एवंविधानि कर्माणि प्रावर्तत महाबलः ।सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यः शम्भुना कृतः॥ ॥३१॥

जानन्त ऋषयस्तं वै सहन्ते तस्य शक्तितः॥ ॥३२॥

यथा केसरिणा त्वेष वायुना सो ऽञ्जनासुतः ।प्रतिषिद्धो ऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः॥ ॥३३॥

ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः ।शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः॥ ॥३४॥

बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवङ्गम ।तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ।यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम्॥ ॥३५॥

ततस्स हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा ।एषोश्रमाणि तान्येव मृदुभावं गतो ऽचरत्॥ ॥३६॥

अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।सर्ववानरराजा ऽ ऽसीत्तेजसा भास्करप्रभः॥ ॥३७॥

स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः ।स च ऋक्षरजा नाम कालधर्मेण सङ्गतः॥ ॥३८॥

तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः ।पित्र्ये पदे कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे॥ ॥३९॥

सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा॥ ॥४०॥

एष शापवशादेव न वेद बलमात्मनः ।वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम्॥ ॥४१॥

न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना॥ ॥४२॥

देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ।ऋषिशापाहृतबलस्तदैष कपिसत्तमः॥ ॥४३॥

सिंहः कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे॥ ॥४४॥

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापसौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च ।गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽभ्यधिको ऽस्ति लोके॥ ॥४५॥

असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः प्रष्टुमना कपीन्द्रः ।उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः॥ ॥४६॥

ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साद्ध्यति वै कपीन्द्रः ।नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे च्छन्दगतौ तथैव॥ ॥४७॥

सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धते ऽयो हि गुरुं सुराणाम् ।सो ऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात्॥ ॥४८॥

प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्ययुगक्षये ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात्॥ ॥४९॥

एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः॥ ॥५०॥

तदेत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया॥ ॥५१॥

श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च ।विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह॥ ॥५२॥

अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतछ्रुतं त्वया ।दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम्॥ ॥५३॥

श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः ।प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत्॥ ॥५४॥

अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः प्रपितामहाः ।युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः॥ ॥५५॥

विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः ।तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया॥ ॥५६॥

पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः ।क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम्॥ ॥५७॥

सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् ।भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः॥ ॥५८॥

अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् ।अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः॥ ॥५९॥

तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः ।अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः॥ ॥६०॥

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः॥ ॥६१॥

एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ।राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः॥ ॥६२॥

ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् ।सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः ।प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत्॥ ॥६३॥