पर्व.अध्याय 1.122

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्अब्रवीत्पार्षतं राजन्सखायं विद्धि मामिति

tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavānabravītpārṣataṃ rājansakhāyaṃ viddhi māmiti

द्रुपद उवाच · drupada uvāca

अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसीयन्मां ब्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज

akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasīyanmāṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित्सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः

na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacitsakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ

सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यताम्सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्

sauhṛdānyapi jīryante kālena parijīryatāmsauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam

न सख्यमजरं लोके जातु दृश्येत कर्हिचित्कामो वैनं विहरति क्रोधश्चैनं प्रवृश्चति

na sakhyamajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhicitkāmo vainaṃ viharati krodhaścainaṃ pravṛścati

मैवं जीर्णमुपासिष्ठाः सख्यं नवमुपाकुरुआसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्

maivaṃ jīrṇamupāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navamupākuruāsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam

न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखाशूरस्य न सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते

na daridro vasumato nāvidvānviduṣaḥ sakhāśūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम्तयोः सख्यं विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः

yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ kulamtayoḥ sakhyaṃ vivāhaśca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखानाराज्ञा संगतं राज्ञः सखिपूर्वं किमिष्यते

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhānārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान्मुहूर्तं चिन्तयामास मन्युनाभिपरिप्लुतः

drupadenaivamuktastu bhāradvājaḥ pratāpavānmuhūrtaṃ cintayāmāsa manyunābhipariplutaḥ

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चालं प्रति बुद्धिमान्जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्

sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimānjagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam

कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा

kumārāstvatha niṣkramya sametā gajasāhvayātkrīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaranmudā

पपात कूपे सा वीटा तेषां वै क्रीडतां तदान च ते प्रत्यपद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये

papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadāna ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye

अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कृत्यवतस्तदाप्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान्

atha droṇaḥ kumārāṃstāndṛṣṭvā kṛtyavatastadāprahasya mandaṃ paiśalyādabhyabhāṣata vīryavān

अहो नु धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम्भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत

aho nu dhigbalaṃ kṣātraṃ dhigetāṃ vaḥ kṛtāstratāmbharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata

एष मुष्टिरिषीकाणां मयास्त्रेणाभिमन्त्रितःअस्य वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्यस्य न विद्यते

eṣa muṣṭiriṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥasya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yadanyasya na vidyate

वेत्स्यामीषीकया वीटां तामिषीकामथान्ययातामन्यया समायोगो वीटाया ग्रहणे मम

vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tāmiṣīkāmathānyayātāmanyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama

तदपश्यन्कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाःअवेष्क्य चोद्धृतां वीटां वीटावेद्धारमब्रुवन्

tadapaśyankumārāste vismayotphullalocanāḥaveṣkya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāramabruvan

अभिवादयामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यतेकोऽसि कं त्वाभिजानीमो वयं किं करवामहे

abhivādayāmahe brahmannaitadanyeṣu vidyateko'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe

द्रोण उवाच · droṇa uvāca

आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम्स एव सुमहाबुद्धिः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते

ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśca māmsa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे भीष्ममूचुः पितामहम्ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तच्च कर्मविशेषवत्

tathetyuktvā tu te sarve bhīṣmamūcuḥ pitāmahambrāhmaṇasya vacastathyaṃ tacca karmaviśeṣavat

भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानतयुक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च

bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānatayuktarūpaḥ sa hi gururityevamanucintya ca

अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम्परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरःहेतुमागमने तस्य द्रोणः सर्वं न्यवेदयत्

athainamānīya tadā svayameva susatkṛtamparipapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥhetumāgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat

महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युतअस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया

maharṣeragniveśyasya sakāśamahamacyutaastrārthamagamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā

ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाःअवसं तत्र सुचिरं धनुर्वेदचिकीर्षया

brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥavasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā

पाञ्चालराजपुत्रस्तु यज्ञसेनो महाबलःमया सहाकरोद्विद्यां गुरोः श्राम्यन्समाहितः

pāñcālarājaputrastu yajñaseno mahābalaḥmayā sahākarodvidyāṃ guroḥ śrāmyansamāhitaḥ

स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मेतेनाहं सह संगम्य रतवान्सुचिरं बतबाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च

sa me tatra sakhā cāsīdupakārī priyaśca metenāhaṃ saha saṃgamya ratavānsuciraṃ batabālyātprabhṛti kauravya sahādhyayanameva ca

स समासाद्य मां तत्र प्रियकारी प्रियंवदःअब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम्

sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥabravīditi māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam

अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनःअभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा

ahaṃ priyatamaḥ putraḥ piturdroṇa mahātmanaḥabhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā

त्वद्भोज्यं भविता राज्यं सखे सत्येन ते शपेमम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च

tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śapemama bhogāśca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca

एवमुक्तः प्रवव्राज कृतास्त्रोऽहं धनेप्सयाअभिषिक्तं च श्रुत्वैनं कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन्

evamuktaḥ pravavrāja kṛtāstro'haṃ dhanepsayāabhiṣiktaṃ ca śrutvainaṃ kṛtārtho'smīti cintayan

प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं पुनराव्रजम्संस्मरन्संगमं चैव वचनं चैव तस्य तत्

priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ punarāvrajamsaṃsmaransaṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat

ततो द्रुपदमागम्य सखिपूर्वमहं प्रभोअब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति

tato drupadamāgamya sakhipūrvamahaṃ prabhoabruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi māmiti

उपस्थितं तु द्रुपदः सखिवच्चाभिसंगतम्स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत्

upasthitaṃ tu drupadaḥ sakhivaccābhisaṃgatamsa māṃ nirākāramiva prahasannidamabravīt

अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसीयदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज

akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasīyadāttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित्सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः

na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacitsakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखानाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhānārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate

द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाभिपरिप्लुतःअभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः

drupadenaivamukto'haṃ manyunābhipariplutaḥabhyāgacchaṃ kurūnbhīṣma śiṣyairarthī guṇānvitaiḥ

प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सहपौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च

pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ sahapautrānādāya tānsarvānvasūni vividhāni ca

शिष्या इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम्स च शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान्

śiṣyā iti dadau rājandroṇāya vidhipūrvakamsa ca śiṣyānmaheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān

प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत्रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तदा

pratigṛhya ca tānsarvāndroṇo vacanamabravītrahasyekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃstadā

कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्ततेकृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदृतं वदतानघाः

kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃciddhṛdi saṃparivartatekṛtāstraistatpradeyaṃ me tadṛtaṃ vadatānaghāḥ

तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशां पतेअर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परंतपः

tacchrutvā kauraveyāste tūṣṇīmāsanviśāṃ patearjunastu tataḥ sarvaṃ pratijajñe paraṃtapaḥ

ततोऽर्जुनं मूर्ध्नि तदा समाघ्राय पुनः पुनःप्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा

tato'rjunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥprītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā

ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि चग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्

tato droṇaḥ pāṇḍuputrānastrāṇi vividhāni cagrāhayāmāsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān

राजपुत्रास्तथैवान्ये समेत्य भरतर्षभअभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः

rājaputrāstathaivānye sametya bharatarṣabhaabhijagmustato droṇamastrārthe dvijasattamamvṛṣṇayaścāndhakāścaiva nānādeśyāśca pārthivāḥ

सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदास्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणःदुर्योधनमुपाश्रित्य पाण्डवानत्यमन्यत

sūtaputraśca rādheyo guruṃ droṇamiyāttadāspardhamānastu pārthena sūtaputro'tyamarṣaṇaḥduryodhanamupāśritya pāṇḍavānatyamanyata