Parva.Adhyaya 1.165

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोःवसतोराश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वमेव तत्

kiṃnimittamabhūdvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥvasatorāśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvameva tat

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षतेपार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे

idaṃ vāsiṣṭhamākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣatepārtha sarveṣu lokeṣu yathāvattannibodha me

कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभगाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः

kanyakubje mahānāsītpārthivo bharatarṣabhagādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ

तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनःविश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः

tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥviśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ

स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वनेमृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु

sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vanemṛgānvidhyanvarāhāṃśca ramyeṣu marudhanvasu

व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितःआजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

vyāyāmakarśitaḥ so'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati

तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिःविश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया

tamāgatamabhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāgṛṣiḥviśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā

पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारततथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा

pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhāratatathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā

तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनःउक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः

tasyātha kāmadhugdhenurvasiṣṭhasya mahātmanaḥuktā kāmānprayaccheti sā kāmānduduhe tataḥ

ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव चषड्रसं चामृतरसं रसायनमनुत्तमम्

grāmyāraṇyā oṣadhīśca duduhe paya eva caṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanamanuttamam

भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि चलेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन

bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni calehyānyamṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna

तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितः स महीपतिःसामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः

taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥsāmātyaḥ sabalaścaiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ

षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्च संवृताम्मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्

ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañca saṃvṛtāmmaṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasamaninditām

सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्य ताम्

suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramāmpuṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so'bhivīkṣya tām

अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम्अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा

abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīmabravīcca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā

अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनःनन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने

arbudena gavāṃ brahmanmama rājyena vā punaḥnandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

देवतातिथिपित्रर्थमाज्यार्थं च पयस्विनीअदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ

devatātithipitrarthamājyārthaṃ ca payasvinīadeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनःब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु

kṣatriyo'haṃ bhavānviprastapaḥsvādhyāyasādhanaḥbrāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu

अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम्स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम्

arbudena gavāṃ yastvaṃ na dadāsi mamepsitāmsvadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियःयथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय

balasthaścāsi rājā ca bāhuvīryaśca kṣatriyaḥyathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

एवमुक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलादिवहंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्

evamuktastadā pārtha viśvāmitro balādivahaṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām

कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततःहम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी

kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatastataḥhambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī

आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखीभृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात्ततः

āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhībhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāttataḥ

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनःबलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम्

śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥbalāddhriyasi me nandi kṣamāvānbrāhmaṇo hyaham

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

सा तु तेषां बलान्नन्दी बलानां भरतर्षभविश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्

sā tu teṣāṃ balānnandī balānāṃ bharatarṣabhaviśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat

गौरुवाचपाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं मामनाथवत्विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन्किमुपेक्षसे

gauruvācapāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ māmanāthavatviśvāmitrabalairghorairbhagavankimupekṣase

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

एवं तस्यां तदा पर्थ धर्षितायां महामुनिःन चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः

evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥna cukṣubhe na dhairyācca vicacāla dhṛtavrataḥ

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्क्षमा मां भजते तस्माद्गम्यतां यदि रोचते

kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balamkṣamā māṃ bhajate tasmādgamyatāṃ yadi rocate

गौरुवाचकिं नु त्यक्तास्मि भगवन्यदेवं मां प्रभाषसेअत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन्न शक्या नयितुं बलात्

gauruvācakiṃ nu tyaktāsmi bhagavanyadevaṃ māṃ prabhāṣaseatyaktāhaṃ tvayā brahmanna śakyā nayituṃ balāt

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यतेदृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात्

na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyatedṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsaste hriyate balāt

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनीऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ घोरदर्शना

sthīyatāmiti tacchrutvā vasiṣṭhasya payasvinīūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वनाविश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः

krodharaktekṣaṇā sā gaurhambhāravaghanasvanāviśvāmitrasya tatsainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततःक्रोधदीप्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादधे

kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatastataḥkrodhadīptekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādadhe

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौअङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्

āditya iva madhyāhne krodhadīptavapurbabhauaṅgāravarṣaṃ muñcantī muhurvāladhito mahat

असृजत्पह्लवान्पुच्छाच्छकृतः शबराञ्शकान्मूत्रतश्चासृजच्चापि यवनान्क्रोधमूर्च्छिता

asṛjatpahlavānpucchācchakṛtaḥ śabarāñśakānmūtrataścāsṛjaccāpi yavanānkrodhamūrcchitā

पुण्ड्रान्किरातान्द्रमिडान्सिंहलान्बर्बरांस्तथातथैव दरदान्म्लेच्छान्फेनतः सा ससर्ज ह

puṇḍrānkirātāndramiḍānsiṃhalānbarbarāṃstathātathaiva daradānmlecchānphenataḥ sā sasarja ha

तैर्विसृष्टैर्महत्सैन्यं नानाम्लेच्छगणैस्तदानानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथाअवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः

tairvisṛṣṭairmahatsainyaṃ nānāmlecchagaṇaistadānānāvaraṇasaṃchannairnānāyudhadharaistathāavākīryata saṃrabdhairviśvāmitrasya paśyataḥ

एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतःअस्त्रवर्षेण महता काल्यमानं बलं ततःप्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः

ekaikaśca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhirvṛtaḥastravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥprabhagnaṃ sarvatastrastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ

न च प्राणैर्वियुज्यन्त केचित्ते सैनिकास्तदाविश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ

na ca prāṇairviyujyanta kecitte sainikāstadāviśvāmitrasya saṃkruddhairvāsiṣṭhairbharatarṣabha

विश्वामित्रस्य सैन्यं तु काल्यमानं त्रियोजनम्क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत

viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ triyojanamkrośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata

दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदाविश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā tanmahadāścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadāviśvāmitraḥ kṣatrabhāvānnirviṇṇo vākyamabravīt

धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम्

dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balambalābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balam

स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे

sa rājyaṃ sphītamutsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyambhogāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasyeva mano dadhe

स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसातताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप चअपिबच्च सुतं सोममिन्द्रेण सह कौशिकः

sa gatvā tapasā siddhiṃ lokānviṣṭabhya tejasātatāpa sarvāndīptaujā brāhmaṇatvamavāpa caapibacca sutaṃ somamindreṇa saha kauśikaḥ