Parva.Adhyaya 1.166

गन्धर्व उवाच · gandharva uvāca

कल्माषपाद इत्यस्मिँल्लोके राजा बभूव हइक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि

kalmāṣapāda ityasmim̐lloke rājā babhūva haikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi

स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात्मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः

sa kadācidvanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purātmṛgānvidhyanvarāhāṃśca cacāra ripumardanaḥ

स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम्तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि

sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭhamṛṣisattamamtṛṣārtaśca kṣudhārtaśca ekāyanagataḥ pathi

अपश्यदजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम्शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलनन्दनम्ज्येष्ठं पुत्रशतात्पुत्रं वसिष्ठस्य महात्मनः

apaśyadajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatamśaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanamjyeṣṭhaṃ putraśatātputraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत्तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

apagaccha patho'smākamityevaṃ pārthivo'bravīttathā ṛṣiruvācainaṃ sāntvayañślakṣṇayā girā

ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितःनापि राजा मुनेर्मानात्क्रोधाच्चापि जगाम ह

ṛṣistu nāpacakrāma tasmindharmapathe sthitaḥnāpi rājā munermānātkrodhāccāpi jagāma ha

अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमःजघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम्

amuñcantaṃ tu panthānaṃ tamṛṣiṃ nṛpasattamaḥjaghāna kaśayā mohāttadā rākṣasavanmunim

कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमःतं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः

kaśāprahārābhihatastataḥ sa munisattamaḥtaṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ

हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापसद तापसम्तस्मात्त्वमद्य प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि

haṃsi rākṣasavadyasmādrājāpasada tāpasamtasmāttvamadya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi

मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम्गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना

manuṣyapiśite saktaścariṣyasi mahīmimāmgaccha rājādhametyuktaḥ śaktinā vīryaśaktinā

ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोःवैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत

tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥvairamāsīttadā taṃ tu viśvāmitro'nvapadyata

तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमेऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्

tayorvivadatorevaṃ samīpamupacakrameṛṣirugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān

ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमःऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा

tataḥ sa bubudhe paścāttamṛṣiṃ nṛpasattamaḥṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭhamiva tejasā

अन्तर्धाय तदात्मानं विश्वामित्रोऽपि भारततावुभावुपचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम्

antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro'pi bhāratatāvubhāvupacakrāma cikīrṣannātmanaḥ priyam

स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमःजगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन्

sa tu śaptastadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥjagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitumarhayan

तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुनन्दनविश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति

tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandanaviśvāmitrastato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati

स शापात्तस्य विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञयाराक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा

sa śāpāttasya viprarṣerviśvāmitrasya cājñayārākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā

रक्षसा तु गृहीतं तं विदित्वा स मुनिस्तदाविश्वामित्रोऽप्यपक्रामत्तस्माद्देशादरिंदम

rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munistadāviśvāmitro'pyapakrāmattasmāddeśādariṃdama

ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मनाबलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह

tataḥ sa nṛpatirvidvānrakṣannātmānamātmanābalavatpīḍyamāno'pi rakṣasāntargatena ha

ददर्श तं द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं पुनःययाचे क्षुधितश्चैनं समांसं भोजनं तदा

dadarśa taṃ dvijaḥ kaścidrājānaṃ prasthitaṃ punaḥyayāce kṣudhitaścainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā

तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदाआस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तमिति सान्त्वयन्

tamuvācātha rājarṣirdvijaṃ mitrasahastadāāssva brahmaṃstvamatraiva muhūrtamiti sāntvayan

निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम्इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः

nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitamityuktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ

अन्तर्गतं तु तद्राज्ञस्तदा ब्राह्मणभाषितम्सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ संविवेश नराधिपः

antargataṃ tu tadrājñastadā brāhmaṇabhāṣitamso'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ

ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम्उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्

tato'rdharātra utthāya sūdamānāyya satvaramuvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam

गच्छामुष्मिन्नसौ देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षतेअन्नार्थी त्वं तमन्नेन समांसेनोपपादय

gacchāmuṣminnasau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣateannārthī tvaṃ tamannena samāṃsenopapādaya

एवमुक्तस्तदा सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित्निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः

evamuktastadā sūdaḥ so'nāsādyāmiṣaṃ kvacitnivedayāmāsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ

राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथःअप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः

rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdamāha gatavyathaḥapyenaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ

तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्गत्वा जहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः

tathetyuktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātināmgatvā jahāra tvarito naramāṃsamapetabhīḥ

स तत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वैतस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने

sa tatsaṃskṛtya vidhivadannopahitamāśu vaitasmai prādādbrāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine

स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमःअभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः

sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥabhojyamidamityāha krodhaparyākulekṣaṇaḥ

यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नराधिपःतस्मात्तस्यैव मूढस्य भविष्यत्यत्र लोलुपा

yasmādabhojyamannaṃ me dadāti sa narādhipaḥtasmāttasyaiva mūḍhasya bhaviṣyatyatra lolupā

सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुराउद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम्

sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purāudvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīmimām

द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत्रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवत्तदा

dviranuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavānabhūtrakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaścābhavattadā

ततः स नृपतिश्रेष्ठो राक्षसोपहतेन्द्रियःउवाच शक्तिं तं दृष्ट्वा नचिरादिव भारत

tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥuvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirādiva bhārata

यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं त्वया मयितस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं मानुषानहम्

yasmādasadṛśaḥ śāpaḥ prayukto'yaṃ tvayā mayitasmāttvattaḥ pravartiṣye khādituṃ mānuṣānaham

एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयुज्य सःशक्तिनं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम्

evamuktvā tataḥ sadyastaṃ prāṇairviprayujya saḥśaktinaṃ bhakṣayāmāsa vyāghraḥ paśumivepsitam

शक्तिनं तु हतं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्ततः पुनःवसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह

śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitrastataḥ punaḥvasiṣṭhasyaiva putreṣu tadrakṣaḥ saṃdideśa ha

स ताञ्शतावरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनःभक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव

sa tāñśatāvarānputrānvasiṣṭhasya mahātmanaḥbhakṣayāmāsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान्धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम्

vasiṣṭho ghātitāñśrutvā viśvāmitreṇa tānsutāndhārayāmāsa taṃ śokaṃ mahādririva medinīm

चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमःन त्वेव कुशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः

cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥna tveva kuśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ

स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिःशिरस्तस्य शिलायां च तूलराशाविवापतत्

sa merukūṭādātmānaṃ mumoca bhagavānṛṣiḥśirastasya śilāyāṃ ca tūlarāśāvivāpatat

न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डवतदाग्निमिद्ध्वा भगवान्संविवेश महावने

na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍavatadāgnimiddhvā bhagavānsaṃviveśa mahāvane

तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनःदीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः

taṃ tadā susamiddho'pi na dadāha hutāśanaḥdīpyamāno'pyamitraghna śīto'gnirabhavattataḥ

स समुद्रमभिप्रेत्य शोकाविष्टो महामुनिःबद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदम्भसि

sa samudramabhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥbaddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadambhasi

स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिःजगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति

sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥjagāma sa tataḥ khinnaḥ punarevāśramaṃ prati