Parva.Adhyaya 1.99

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धयेवक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु

punarbharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhayevakṣyāmi niyataṃ mātastanme nigadataḥ śṛṇu

ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम्विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः

brāhmaṇo guṇavānkaściddhanenopanimantryatāmvicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayetprajāḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानयाविहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayāvihasantīva savrīḍamidaṃ vacanamabravīt

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारतविश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य चन ते शक्यमनाख्यातुमापद्धीयं तथाविधा

satyametanmahābāho yathā vadasi bhārataviśvāsātte pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya cana te śakyamanākhyātumāpaddhīyaṃ tathāvidhā

त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिःतस्मान्निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्

tvameva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥtasmānniśamya vākyaṃ me kuruṣva yadanantaram

धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन्पितुरासीत्तरी ममसा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवने

dharmayuktasya dharmātmanpiturāsīttarī mamasā kadācidahaṃ tatra gatā prathamayauvane

अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरःआजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्

atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥājagāma tarīṃ dhīmāṃstariṣyanyamunāṃ nadīm

स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदासान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु

sa tāryamāṇo yamunāṃ māmupetyābravīttadāsāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu

तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारतवरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे

tamahaṃ śāpabhītā ca piturbhītā ca bhāratavarairasulabhairuktā na pratyākhyātumutsahe

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत

abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśamānayattamasā lokamāvṛtya naugatāmeva bhārata

मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितःतमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः

matsyagandho mahānāsītpurā mama jugupsitaḥtamapāsya śubhaṃ gandhamimaṃ prādātsa me muniḥ

ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्द्वीपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि

tato māmāha sa munirgarbhamutsṛjya māmakamdvīpe'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिःकन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः

pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahānṛṣiḥkanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ

यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिःलोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च

yo vyasya vedāṃścaturastapasā bhagavānṛṣiḥloke vyāsatvamāpede kārṣṇyātkṛṣṇatvameva ca

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषःस नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युतेभ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति

satyavādī śamaparastapasvī dagdhakilbiṣaḥsa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyutebhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇamapatyaṃ janayiṣyati

स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु मामितितं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि

sa hi māmuktavāṃstatra smareḥ kṛtyeṣu māmititaṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvamicchasi

तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाःविचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति

tava hyanumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥvicitravīryakṣetreṣu putrānutpādayiṣyati

महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत्धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान्योऽनुपश्यति

maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalirabravītdharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca trīnetānyo'nupaśyati

अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति स बुद्धिमान्

arthamarthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanamkāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītānpṛthakpṛthakyo vicintya dhiyā samyagvyavasyati sa buddhimān

तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नःउक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम

tadidaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥuktaṃ bhavatyā yacchreyaḥ paramaṃ rocate mama

ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दनकृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्

tatastasminpratijñāte bhīṣmeṇa kurunandanakṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāmāsa vai munim

स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन

sa vedānvibruvandhīmānmāturvijñāya cintitamprādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana

तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम्परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैरभिषिच्य चमुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम्

tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakampariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavairabhiṣicya camumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam

तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य चमातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत्

tāmadbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣirabhivādya camātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanamabravīt

भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतःशाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव

bhavatyā yadabhipretaṃ tadahaṃ kartumāgataḥśādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava

तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षयेस च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्

tasmai pūjāṃ tato'kārṣītpurodhāḥ paramarṣayesa ca tāṃ pratijagrāha vidhivanmantrapūrvakam

तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम्

tamāsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalamavyayamsatyavatyabhivīkṣyainamuvācedamanantaram

मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवेतेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः

mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kaveteṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ

विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतःविचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः

vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥvicitravīryo brahmarṣe tathā me'varajaḥ sutaḥ

यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतःभ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे

yathaiva pitṛto bhīṣmastathā tvamapi mātṛtaḥbhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase

अयं शांतनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमःबुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्यानुशासने

ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayansatyavikramaḥbuddhiṃ na kurute'patye tathā rājyānuśāsane

स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य चभीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ

sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya cabhīṣmasya cāsya vacanānniyogācca mamānagha

अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय चआनृशंस्येन यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि

anukrośācca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya caānṛśaṃsyena yadbrūyāṃ tacchrutvā kartumarhasi

यवीयसस्तव भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमेरूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः

yavīyasastava bhrāturbhārye surasutopamerūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ

तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रकअनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च

tayorutpādayāpatyaṃ samartho hyasi putrakaanurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव चयथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः

vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparameva cayathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ

तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम्ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्पुरातनम्

tasmādahaṃ tvanniyogāddharmamuddiśya kāraṇamīpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hyetatpurātanam

भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान्व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया

bhrātuḥ putrānpradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samānvrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭamiha yanmayā

संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतःन हि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना

saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥna hi māmavratopetā upeyātkācidaṅganā

सत्यवत्युवाचयथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरुअराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर्न देवताः

satyavatyuvācayathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuruarājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭirna devatāḥ

कथमराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभोतस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मस्तं वर्धयिष्यति

kathamarājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabhotasmādgarbhaṃ samādhatsva bhīṣmastaṃ vardhayiṣyati

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रमकालिकम्विरूपतां मे सहतामेतदस्याः परं व्रतम्

yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipramakālikamvirūpatāṃ me sahatāmetadasyāḥ paraṃ vratam

यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुःअद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम्

yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥadyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

समागमनमाकाङ्क्षन्निति सोऽन्तर्हितो मुनिःततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम्

samāgamanamākāṅkṣanniti so'ntarhito muniḥtato'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatāmdharmyamarthasamāyuktamuvāca vacanaṃ hitam

कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद्ब्रवीमि त्वां निबोध मेभरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात्

kausalye dharmatantraṃ yadbravīmi tvāṃ nibodha mebharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt

व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्भीष्मो बुद्धिमदान्मेऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये

vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitambhīṣmo buddhimadānme'tra dharmasya ca vivṛddhaye

सा च बुद्धिस्तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति हनष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर

sā ca buddhistavādhīnā putri jñātaṃ mayeti hanaṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punareva samuddhara

पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम्स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः

putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabhamsa hi rājyadhuraṃ gurvīmudvakṣyati kulasya naḥ

सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम्भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा

sā dharmato'nunīyaināṃ kathaṃciddharmacāriṇīmbhojayāmāsa viprāṃśca devarṣīnatithīṃstathā