Parva.Adhyaya 10.3

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम्अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः

kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubhamaśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ

दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथाक्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत

dahyamānastu śokena pradīptenāgninā yathākrūraṃ manastataḥ kṛtvā tāvubhau pratyabhāṣata

पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभनातुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया

puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanātuṣyanti ca pṛthaksarve prajñayā te svayā svayā

सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम्सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति

sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaramsarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati

सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठितापरबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्

sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitāparabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt

कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिःतेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत्

kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥte'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt

तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदाकालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते

tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhistadā tadākālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate

अचिन्त्यत्वाद्धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतःचित्तवैकल्यमासाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते

acintyatvāddhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥcittavaikalyamāsādya sā sā buddhiḥ prajāyate

यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधिभेषजं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिहाभिभो

yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhibheṣajaṃ kurute yogātpraśamārthamihābhibho

एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाःप्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवाः

evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥprajñayā hi svayā yuktāstāṃ ca nindanti mānavāḥ

अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितःमध्येऽन्यया जरायां तु सोऽन्यां रोचयते मतिम्

anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥmadhye'nyayā jarāyāṃ tu so'nyāṃ rocayate matim

व्यसनं वा पुनर्घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम्अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्

vyasanaṃ vā punarghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīmavāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam

एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदाभवत्यनित्यप्रज्ञत्वात्सा तस्यैव न रोचते

ekasminneva puruṣe sā sā buddhistadā tadābhavatyanityaprajñatvātsā tasyaiva na rocate

निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यतितस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका

niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyatitasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā

सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितःकर्तुमारभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु

sarvo hi puruṣo bhoja sādhvetaditi niścitaḥkartumārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu

सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराःचेष्टन्ते विविधाश्चेष्टा हितमित्येव जानते

sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥceṣṭante vividhāśceṣṭā hitamityeva jānate

उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्ममयुवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम्

upajātā vyasanajā yeyamadya matirmamayuvayostāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय चवर्णे वर्णे समाधत्त एकैकं गुणवत्तरम्

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya cavarṇe varṇe samādhatta ekaikaṃ guṇavattaram

ब्राह्मणे दममव्यग्रं क्षत्रिये तेज उत्तमम्दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्

brāhmaṇe damamavyagraṃ kṣatriye teja uttamamdākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām

अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियोऽधमःअदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान्

adānto brāhmaṇo'sādhurnistejāḥ kṣatriyo'dhamaḥadakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraśca pratikūlavān

सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजितेमन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनु ष्ठितः

so'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjitemandabhāgyatayāsmyetaṃ kṣatradharmamanu ṣṭhitaḥ

क्षत्रधर्मं विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यसंश्रितम्प्रकुर्यां सुमहत्कर्म न मे तत्साधु संमतम्

kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇyasaṃśritamprakuryāṃ sumahatkarma na me tatsādhu saṃmatam

धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवेपितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि

dhārayitvā dhanurdivyaṃ divyānyastrāṇi cāhavepitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi

सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममुपास्य तम्गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महाद्युतेः

so'hamadya yathākāmaṃ kṣatradharmamupāsya tamgantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituścāpi mahādyuteḥ

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनःविमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताःवयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायमनेन च

adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥvimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥvayaṃ jitā matāścaiṣāṃ śrāntā vyāyamanena ca

तेषां निशि प्रसुप्तानां स्वस्थानां शिबिरे स्वकेअवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम्

teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svakeavaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram

तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतान्विचेतसःसूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान्

tānavaskandya śibire pretabhūtānvicetasaḥsūdayiṣyāmi vikramya maghavāniva dānavān

अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलःनिहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धास्मि सत्तम

adya tānsahitānsarvāndhṛṣṭadyumnapurogamānsūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥnihatya caiva pāñcālāñśāntiṃ labdhāsmi sattama

पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगेपिनाकपाणिः संक्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव

pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayannadya saṃyugepinākapāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣviva

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निहत्य च निकृत्य चअर्दयिष्यामि संक्रुद्धो रणे पाण्डुसुतांस्तथा

adyāhaṃ sarvapāñcālānnihatya ca nikṛtya caardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃstathā

अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम्प्रहृत्यैकैकशस्तेभ्यो भविष्याम्यनृणः पितुः

adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīmprahṛtyaikaikaśastebhyo bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ

दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपिगमयिष्यामि पाञ्चालान्पदवीमद्य दुर्गमाम्

duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayorapigamayiṣyāmi pāñcālānpadavīmadya durgamām

अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशिविरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात्

adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśivirātre pramathiṣyāmi paśoriva śiro balāt

अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानात्मजान्निशिखड्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम

adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitānātmajānniśikhaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama

अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिकेकृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते

adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptikekṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate