Parva.Adhyaya 12.10

भीम उवाच · bhīma uvāca

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितःअनुवाकहताबुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी

śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥanuvākahatābuddhirnaiṣā tattvārthadarśinī

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतःविनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ

ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥvināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha

क्षमानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यतेक्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे

kṣamānukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ na vidyatekṣātramācarato mārgamapi bandhostvadantare

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम्शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन

yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayamīdṛśīmśastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana

भैक्ष्यमेवाचरिष्याम शरीरस्या विमोक्षणात्न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम्

bhaikṣyamevācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇātna cedaṃ dāruṇaṃ yuddhamabhaviṣyanmahīkṣitām

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुःस्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम्

prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vai kavayo viduḥsthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनःहन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः

ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥhantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ

ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनःतान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम्

te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥtānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīmimām

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम्पङ्कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpamaprāpya codakampaṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nastathopamam

यथारुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधुअप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathāruhya mahāvṛkṣamapahṛtya tato madhuaprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन्स निराशो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathā mahāntamadhvānamāśayā puruṣaḥ patansa nirāśo nivarteta karmedaṃ nastathopamam

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तमआत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथाविधम्

yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurusattamaātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathāvidham

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छयाकामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथाविधम्

yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayākāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathāvidham

वयमेवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसःत्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत

vayamevātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥtvāṃ rājannanugacchāmo jyeṣṭho'yamiti bhārata

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनःक्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा

vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥklībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā

अगतीन्कागतीनस्मान्नष्टार्थानर्थसिद्धयेकथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यन्ति यादृशम्

agatīnkāgatīnasmānnaṣṭārthānarthasiddhayekathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyanti yādṛśam

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यतेजरयाभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन च

āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyatejarayābhiparītena śatrubhirvyaṃsitena ca

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षतेधर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः

tasmādiha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣatedharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ

कथं तस्मात्समुत्पन्नस्तन्निष्ठस्तदुपाश्रयःतदेव निन्दन्नासीत श्रद्धा वान्यत्र गृह्यते

kathaṃ tasmātsamutpannastanniṣṭhastadupāśrayaḥtadeva nindannāsīta śraddhā vānyatra gṛhyate

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम्वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्

śriyā vihīnairadhanairnāstikaiḥ saṃpravartitamvedavādasya vijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam

शक्यं तु मौण्ड्यमास्थाय बिभ्रतात्मानमात्मनाधर्मच्छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम्

śakyaṃ tu mauṇḍyamāsthāya bibhratātmānamātmanādharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम्अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन्

śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhamekena jīvitumabibhratā putrapautrāndevarṣīnatithīnpitṝn

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणःअथैतेन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ताञ्जनाः

neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥathaitena prakāreṇa puṇyamāhurna tāñjanāḥ

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन्कश्चिदवाप्नुयात्पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः

yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājankaścidavāpnuyātparvatāśca drumāścaiva kṣipraṃ siddhimavāpnuyuḥ

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाःअपरिग्रहवन्तश्च सततं चात्मचारिणः

ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥaparigrahavantaśca satataṃ cātmacāriṇaḥ

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्नुतेतस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः

atha cedātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhimaśnutetasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुःयेषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते

audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhimāpnuyuḥyeṣāmātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate

अवेक्षस्व यथा स्वैः स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत्तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः

avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagattasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ