Parva.Adhyaya 12.12

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत्राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम्

arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyamabravītrājānamabhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam

अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदमःव्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता

anurudhya mahāprājño bhrātuścittamariṃdamaḥvyūḍhorasko mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā

विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताःतस्माद्विद्धि महाराज देवान्कर्मपथि स्थितान्

viśākhayūpe devānāṃ sarveṣāmagnayaścitāḥtasmādviddhi mahārāja devānkarmapathi sthitān

अनास्तिकानास्तिकानां प्राणदाः पितरश्च येतेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिववेदवादापविद्धांस्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान्

anāstikānāstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraśca yete'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthivavedavādāpaviddhāṃstu tānviddhi bhṛśanāstikān

न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसुदेवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत

na hi vedoktamutsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasudevayānena nākasya pṛṣṭhamāpnoti bhārata

अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदनिश्चयाःब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध जनाधिप

atyāśramānayaṃ sarvānityāhurvedaniścayāḥbrāhmaṇāḥ śrutisaṃpannāstānnibodha janādhipa

वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन्कृतात्मसु महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः

vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣvavāsṛjankṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ

अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितःआत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसः प्रभो

anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho

अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिःअपाचकः सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः

aniketaḥ paripatanvṛkṣamūlāśrayo muniḥapācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ

क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशां पतेविप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः

krodhaharṣāvanādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ patevipro vedānadhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ

आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणःएकतस्ते त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः

āśramāṃstulayā sarvāndhṛtānāhurmanīṣiṇaḥekataste trayo rājangṛhasthāśrama ekataḥ

समीक्षते तु योऽर्थं वै कामं स्वर्गं च भारतअयं पन्था महर्षीणामियं लोकविदां गतिः

samīkṣate tu yo'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārataayaṃ panthā maharṣīṇāmiyaṃ lokavidāṃ gatiḥ

इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभन यः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत्

iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabhana yaḥ parityajya gṛhānvanameti vimūḍhavat

यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिकोऽनृजुःअथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट्

yadā kāmānsamīkṣeta dharmavaitaṃsiko'nṛjuḥathainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ

अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यतेत्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम्

abhimānakṛtaṃ karma naitatphalavaducyatetyāgayuktaṃ mahārāja sarvameva mahāphalam

शमो दमस्तपो दानं सत्यं शौचमथार्जवम्यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः

śamo damastapo dānaṃ satyaṃ śaucamathārjavamyajño dhṛtiśca dharmaśca nityamārṣo vidhiḥ smṛtaḥ

पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यतेअत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम्

pitṛdevātithikṛte samārambho'tra śasyateatraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेवितेत्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित्

etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevitetyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittirvidyate kvacit

असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषःमां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः

asṛjaddhi prajā rājanprajāpatirakalmaṣaḥmāṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ

वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं च तथौषधीःपशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च

vīrudhaścaiva vṛkṣāṃśca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥpaśūṃścaiva tathā medhyānyajñārthāni havīṃṣi ca

गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम्तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा

gṛhasthāśramiṇastacca yajñakarma virodhakamtasmādgārhasthyameveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā

तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यसमन्विताःन यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम्

tatsaṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥna yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरेअथापरे महायज्ञान्मनसैव वितन्वते

svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpareathāpare mahāyajñānmanasaiva vitanvate

एवं दानसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृपद्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः

evaṃ dānasamādhānaṃ mārgamātiṣṭhato nṛpadvijāterbrahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ

स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस्ततःमखेष्वनभिसंत्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसिकुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप

sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatastataḥmakheṣvanabhisaṃtyajya nāstikyamabhijalpasikuṭumbamāsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa

राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनःय चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताःतैर्यजस्व महाराज शक्रो देवपतिर्यथा

rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥya cānye kratavastāta brāhmaṇairabhipūjitāḥtairyajasva mahārāja śakro devapatiryathā

राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम्अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते

rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatāmaśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalirucyate

अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताःग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च

aśvāngāścaiva dāsīśca kareṇūśca svalaṃkṛtāḥgrāmāñjanapadāṃścaiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसःवयं ते राजकलयो भविष्यामो विशां पते

apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥvayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate

अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्बिषभागिनःदुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन

adātāro'śaraṇyāśca rājakilbiṣabhāginaḥduḥkhānāmeva bhoktāro na sukhānāṃ kadācana

अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम्तीर्थेष्वनभिसंत्यज्य प्रव्रजिष्यसि चेदथ

aniṣṭvā ca mahāyajñairakṛtvā ca pitṛsvadhāmtīrtheṣvanabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi cedatha

छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम्लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः

chinnābhramiva gantāsi vilayaṃ māruteritamlokayorubhayorbhraṣṭo hyantarāle vyavasthitaḥ

अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम्परित्यज्य भवेत्त्यागी न यो हित्वा प्रतिष्ठते

antarbahiśca yatkiṃcinmanovyāsaṅgakārakamparityajya bhavettyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेवितेब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित्

etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevitebrāhmaṇasya mahārāja nocchittirvidyate kvacit

निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धा;न्शक्रो यथा दैत्यबलानि संख्येकः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे; पूर्वैः स्मृते पार्थिव शिष्टजुष्टे

nihatya śatrūṃstarasā samṛddhā;nśakro yathā daityabalāni saṃkhyekaḥ pārtha śocennirataḥ svadharme; pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe

क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण; जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदायनाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता; न शोचितव्यं भवताद्य पार्थ

kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāyanākasya pṛṣṭhe'si narendra gantā; na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha