Parva.Adhyaya 12.169

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहेकिं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह

atikrāmati kāle'sminsarvabhūtakṣayāvahekiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्पितुः पुत्रेण संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanampituḥ putreṇa saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वैबभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः

dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vaibabhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम्मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratammokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ

धीरः किं स्वित्तात कुर्यात्प्रजान;न्क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं; ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्

dhīraḥ kiṃ svittāta kuryātprajāna;nkṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānāmpitastadācakṣva yathārthayogaṃ; mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam

पितोवाचवेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र; पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम्अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो; वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्

pitovācavedānadhītya brahmacaryeṇa putra; putrānicchetpāvanārthaṃ pitṝṇāmagnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño; vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet

पुत्र उवाच · putra uvāca

एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारितेअमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे

evamabhyāhate loke samantātparivāriteamoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase

पितोवाचकथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितःअमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम्

pitovācakathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥamoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām

पुत्र उवाच · putra uvāca

मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितःअहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे

mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase

यदाहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति हसोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनापिहितश्चरन्

yadāhametajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti haso'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaścaran

रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदागाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदातदेव वन्ध्यं दिवसमिति विद्याद्विचक्षणः

rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadāgādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadātadeva vandhyaṃ divasamiti vidyādvicakṣaṇaḥ

अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम्शष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्रगतमानसम्वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti mānavamśaṣpāṇīva vicinvantamanyatragatamānasamvṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालोऽत्यगादयम्अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति

adyaiva kuru yacchreyo mā tvā kālo'tyagādayamakṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्को हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikamna hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtamko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम्कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम्

yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitamkṛte dharme bhavetkīrtiriha pretya ca vai sukham

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतःकृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति

mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārthamudyataḥkṛtvā kāryamakāryaṃ vā puṣṭimeṣāṃ prayacchati

तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम्सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति

taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naramsuptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati

संचिन्वानकमेवैकं कामानामवितृप्तकम्व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति

saṃcinvānakamevaikaṃ kāmānāmavitṛptakamvyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम्एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtamevamīhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम्क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति

kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginamkṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati

मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम्अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि

mṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇamanuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम्अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः

jātamevāntako'ntāya jarā cānveti dehinamanuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

मृत्योर्वा गृहमेवैतद्या ग्रामे वसतो रतिःदेवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः

mṛtyorvā gṛhamevaitadyā grāme vasato ratiḥdevānāmeṣa vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिःछित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥchittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

न हिंसयति यः प्राणान्मनोवाक्कायहेतुभिःजीवितार्थापनयनैः कर्मभिर्न स बध्यते

na hiṃsayati yaḥ prāṇānmanovākkāyahetubhiḥjīvitārthāpanayanaiḥ karmabhirna sa badhyate

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधतेऋते सत्यमसंत्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम्

na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhateṛte satyamasaṃtyājyaṃ satye hyamṛtamāśritam

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणःसत्यारामः समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत्

tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥsatyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम्मृत्युमापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम्

amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitammṛtyumāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतःसमदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत्

so'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥsamaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamartyavat

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिःवाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने

śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥvāṅmanaḥkarmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हतिअन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत्

paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhatiantavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदातपस्त्यागश्च योगश्च स वै सर्वमवाप्नुयात्

yasya vāṅmanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadātapastyāgaśca yogaśca sa vai sarvamavāpnuyāt

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं बलम्नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ balamnāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोऽपि वाआत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा

ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajo'pi vāātmanyeva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं; यथैकता समता सत्यता चशीले स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं; ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ; yathaikatā samatā satyatā caśīle sthitirdaṇḍanidhānamārjavaṃ; tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ

किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते; किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसिआत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहस्ते क्व गतः पिता च

kiṃ te dhanairbāndhavairvāpi kiṃ te; kiṃ te dārairbrāhmaṇa yo mariṣyasiātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahaste kva gataḥ pitā ca

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृपतथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः

putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpatathā tvamapi vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ