Parva.Adhyaya 12.170

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणःसुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह

dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥsukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamśamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमास्थितःक्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया

abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgamāsthitaḥkliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम्विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

utpannamiha loke vai janmaprabhṛti mānavamvividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca

तयोरेकतरे मार्गे यद्येनमभिसंनयेत्न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत्

tayorekatare mārge yadyenamabhisaṃnayetna sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यदीहसेअकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव हि

na vai carasi yacchreya ātmano vā yadīhaseakāmātmāpi hi sadā dhuramudyamya caiva hi

अकिंचनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसिअकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि

akiṃcanaḥ paripatansukhamāsvādayiṣyasiakiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम्अनमित्रमथो ह्येतद्दुर्लभं सुलभं सताम्

ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivamanāmayamanamitramatho hyetaddurlabhaṃ sulabhaṃ satām

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशःअवेक्षमाणस्त्रीँल्लोकान्न तुल्यमुपलक्षये

akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥavekṣamāṇastrīm̐llokānna tulyamupalakṣaye

आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम्अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम्

ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayamatyaricyata dāridryaṃ rājyādapi guṇādhikam

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम्नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा

ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahānayamnityodvigno hi dhanavānmṛtyorāsyagato yathā

नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवःप्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः

naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥprabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम्बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः

taṃ vai sadā kāmacaramanupastīrṇaśāyinambāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ

धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनःतिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः

dhanavānkrodhalobhābhyāmāviṣṭo naṣṭacetanaḥtiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ

निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिताकस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम्

nirdaśaṃścādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitākastamicchetparidraṣṭuṃ dātumicchati cenmahīm

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम्सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः

śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇamsā tasya cittaṃ harati śāradābhramivānilaḥ

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दतिअभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषःइत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते

athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindatiabhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ prasicyate

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते

sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitānparikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततःप्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः

tamatikrāntamaryādamādadānaṃ tatastataḥpratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavamvividhānyupavartante gātrasaṃsparśajāni ca

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत्लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaretlokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇāmadhruvaiḥ saha

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम्नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव

nātyaktvā sukhamāpnoti nātyaktvā vindate paramnātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम्शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः

ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitamśamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ