Parva.Adhyaya 12.226

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मयाब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छते

bhūtagrāme niyuktaṃ yattadetatkīrtitaṃ mayābrāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tatte vakṣyāmi pṛcchate

जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम्क्रिया स्यादा समावृत्तेराचार्ये वेदपारगे

jātakarmaprabhṛtyasya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatāmkriyā syādā samāvṛtterācārye vedapārage

अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतःगुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्

adhītya vedānakhilānguruśuśrūṣaṇe rataḥgurūṇāmanṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम्आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि

ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇāmekamāśramamā vimokṣāccharīrasya so'nutiṣṭhedyathāvidhi

प्रजासर्गेण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनःवने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः

prajāsargeṇa dāraiśca brahmacaryeṇa vā punaḥvane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ

गृहस्थस्त्वेव सर्वेषां चतुर्णां मूलमुच्यतेतत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति

gṛhasthastveva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlamucyatetatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati

प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा मुक्तो दिव्यैस्त्रिभिरृणैःअथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छति कर्मभिः

prajāvāñśrotriyo yajvā mukto divyaistribhirṛṇaiḥathānyānāśramānpaścātpūto gacchati karmabhiḥ

यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावसेत्यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे

yatpṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyāsthānaṃ tadāvasetyateta tasminprāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame

तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वाइज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः

tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vāijyayā vā pradānairvā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ

यावदस्य भवत्यस्मिँल्लोके कीर्तिर्यशस्करीतावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते

yāvadasya bhavatyasmim̐lloke kīrtiryaśaskarītāvatpuṇyakṛtām̐llokānanantānpuruṣo'śnute

अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत चन वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन

adhyāpayedadhīyīta yājayeta yajeta cana vṛthā pratigṛhṇīyānna ca dadyātkathaṃcana

याज्यतः शिष्यतो वापि कन्यया वा धनं महत्यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन

yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahatyadyāgacchedyajeddadyānnaiko'śnīyātkathaṃcana

गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थं प्रतिग्रहात्देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम्

gṛhamāvasato hyasya nānyattīrthaṃ pratigrahātdevarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām

अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम्द्रव्याणामतिशक्त्यापि देयमेषां कृतादपि

antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatāmdravyāṇāmatiśaktyāpi deyameṣāṃ kṛtādapi

अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचनउच्चैःश्रवसमप्यश्वं प्रापणीयं सतां विदुः

arhatāmanurūpāṇāṃ nādeyaṃ hyasti kiṃcanauccaiḥśravasamapyaśvaṃ prāpaṇīyaṃ satāṃ viduḥ

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधो महाव्रतःस्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः

anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥsvaiḥ prāṇairbrāhmaṇaprāṇānparitrāya divaṃ gataḥ

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मनेअपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते

rantidevaśca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmaneapaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate

आत्रेयश्चन्द्रदमयोरर्हतोर्विविधं धनम्दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः

ātreyaścandradamayorarhatorvividhaṃ dhanamdattvā lokānyayau dhīmānanantānsa mahīpatiḥ

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम्ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasambrāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वकेब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svakebrāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute

दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत्छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम्

divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimatchatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro'bhyapataddivam

सांकृतिश्च तथात्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम्उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्

sāṃkṛtiśca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇamupadiśya mahātejā gato lokānanuttamān

अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान्अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम्

ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavānarbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro'bhyapataddivam

सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयःब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम्

sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥbrāhmaṇārthe parityajya jagmaturlokamuttamam

सर्वरत्नं वृषादर्भो युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियःरम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः

sarvaratnaṃ vṛṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥramyamāvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokamāsthitaḥ

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम्ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharāmbrāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत्वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛtvasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ

करंधमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथाकन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह

karaṃdhamasya putrastu marutto nṛpatistathākanyāmaṅgirase dattvā divamāśu jagāma ha

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरःनिधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान्

brahmadattaśca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥnidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokānavāptavān

राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मनेमदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः

rājā mitrasahaścāpi vasiṣṭhāya mahātmanemadayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाःब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥbrāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān

सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम्मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः

sarvakāmaiśca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayammudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ

नाम्ना च द्युतिमान्नाम शाल्वराजः प्रतापवान्दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्

nāmnā ca dyutimānnāma śālvarājaḥ pratāpavāndattvā rājyamṛcīkāya gato lokānanuttamān

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम्हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान्

madirāśvaśca rājarṣirdattvā kanyāṃ sumadhyamāmhiraṇyahastāya gato lokāndevairabhiṣṭutān

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुःऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत

lomapādaśca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmairayujyata

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित्सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्

dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajitsavatsānāṃ mahātejā gato lokānanuttamān

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च हमहात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः

ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca hamahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनीदानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन्

teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinīdānayajñaprajāsargairete hi divamāpnuvan