Parva.Adhyaya 12.225

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि चतान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi catānyevāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथाअकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्

tataḥ pralīne sarvasminsthāvare jaṅgame tathāakāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat

भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदाआत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

bhūmerapi guṇaṃ gandhamāpa ādadate yadāāttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

आपस्ततः प्रतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यो महास्वनाःसर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च

āpastataḥ pratiṣṭhanti ūrmimatyo mahāsvanāḥsarvamevedamāpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca

अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदाआपस्तदा आत्तगुणा ज्योतिष्युपरमन्ति च

apāmapi guṇāṃstāta jyotirādadate yadāāpastadā āttaguṇā jyotiṣyuparamanti ca

यदादित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषःसर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः

yadādityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino'rciṣaḥsarvamevedamarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदाप्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्

jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurādadate yadāpraśāmyati tadā jyotirvāyurdodhūyate mahān

ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनःअधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश

tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbhavamātmanaḥadhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदाप्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत्

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadāpraśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat

आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनःमनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः स प्रतिसंचरः

ākāśasya guṇaṃ śabdamabhivyaktātmakaṃ manaḥmanaso vyaktamavyaktaṃ brāhmaḥ sa pratisaṃcaraḥ

तदात्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाःमनस्युपरतेऽध्यात्मा चन्द्रमस्यवतिष्ठते

tadātmaguṇamāviśya mano grasati candramāḥmanasyuparate'dhyātmā candramasyavatiṣṭhate

तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशेचित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम्

taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśecittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānamanuttamam

कालो गिरति विज्ञानं कालो बलमिति श्रुतिःबलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे

kālo girati vijñānaṃ kālo balamiti śrutiḥbalaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe

आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनितदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंचरः

ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute''tmanitadavyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatamanuttamamevaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃcaraḥ

यथावत्कीर्तितं सम्यगेवमेतदसंशयम्बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः

yathāvatkīrtitaṃ samyagevametadasaṃśayambodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ

एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनः पुनःयुगसाहस्रयोरादावह्नो रात्र्यास्तथैव च

evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥ punaḥyugasāhasrayorādāvahno rātryāstathaiva ca