Parva.Adhyaya 12.228

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथाउन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्

atha cedrocayedetaddruhyeta manasā tathāunmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānavānplavavānbhavet

प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैःनाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन

prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥnābudhāstārayantyanyānātmānaṃ vā kathaṃcana

छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादशदशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः

chinnadoṣo muniryogānyukto yuñjīta dvādaśadaśakarmasukhānarthānupāyāpāyanirbhayaḥ

चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन चयच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः

cakṣurācāravitprājño manasā darśanena cayacchedvāṅmanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamamjñānena yacchedātmānaṃ ya icchecchāntimātmanaḥ

एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणःयदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः

eteṣāṃ cedanudraṣṭā puruṣo'pi sudāruṇaḥyadi vā sarvavedajño yadi vāpyanṛco'japaḥ

यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमःयदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता

yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥyadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā

तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम्एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततःअपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते

taratyeva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaramevaṃ hyetena yogena yuñjāno'pyekamantataḥapi jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरःअपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः

dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥapānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvabandhanaḥ

चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान्दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः

cetanābandhuraścārurācāragrahanemivāndarśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिःक्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः

prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥkṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ

त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरःजीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते

tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥjīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate

अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतःअक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्

atha saṃtvaramāṇasya rathametaṃ yuyukṣataḥakṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यतेपृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः

sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyatepṛṣṭhataḥ pārśvataścānyā yāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयःज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः

kramaśaḥ pārthivaṃ yacca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥjyotiṣo yattadaiśvaryamahaṃkārasya buddhitaḥ

अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यतेविक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः

avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyatevikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ

अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतःनिर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत्

athāsya yogayuktasya siddhimātmani paśyataḥnirmathyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni darśayet

शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभःतथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत

śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥtathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatyuta

अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति

atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanamjalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati

अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशतेतस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यतेऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते

apāṃ vyatikrame cāpi vahnirūpaṃ prakāśatetasminnuparate cāsya pītavastravadiṣyateūrṇārūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ prakāśate

अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजःअशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै

atha śvetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmamapyajaḥaśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyamavyaktaṃ brahmaṇo'sya vai

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणुजातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते

eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇujātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate

प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाःअङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा

prajāpatirivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjati prajāḥaṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतःआकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति

pṛthivīṃ kampayatyeko guṇo vāyoriti smṛtaḥākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātpraṇaśyati

वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान्न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा

varṇato gṛhyate cāpi kāmātpibati cāśayānna cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā

अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाःषण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ

ahaṃkārasya vijiteḥ pañcaite syurvaśānugāḥṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavatyatha

निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्ततेतथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते

nirdoṣā pratibhā hyenaṃ kṛtsnā samabhivartatetathaiva vyaktamātmānamavyaktaṃ pratipadyate

यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकःतत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मेतथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे

yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥtatrāvyaktamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa metathā vyaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibodha me

पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम्योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु

pañcaviṃśatitattvāni tulyānyubhayataḥ samamyoge sāṃkhye'pi ca tathā viśeṣāṃstatra me śṛṇu

प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत्जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्

proktaṃ tadvyaktamityeva jāyate vardhate ca yatjīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam

विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम्द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ

viparītamato yattu tadavyaktamudāhṛtamdvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau

चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षतेव्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत्सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम्

caturlakṣaṇajaṃ tvanyaṃ caturvargaṃ pracakṣatevyaktamavyaktajaṃ caiva tathā buddhamathetaratsattvaṃ kṣetrajña ityetaddvayamapyanudarśitam

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतःविषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम्

dvāvātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥviṣayātpratisaṃhāraḥ sāṃkhyānāṃ siddhilakṣaṇam

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयःनैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः

nirmamaścānahaṃkāro nirdvaṃdvaśchinnasaṃśayaḥnaiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम्वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः

ākruṣṭastāḍitaścaiva maitreṇa dhyāti nāśubhamvāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्ततेनैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः

samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇamabhivartatenaivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ

अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिःनास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथःअहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते

alolupo'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥnāsyendriyamanekāgraṃ nātikṣiptamanorathaḥahiṃsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṃkhyo vimucyate

अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मेयोगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते

atha yogādvimucyante kāraṇairyairnibodha meyogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयःएवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति

ityeṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥevaṃ bhavati nirdvaṃdvo brahmāṇaṃ cādhigacchati