Parva.Adhyaya 12.229

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमास्थितःउन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत्

atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntimāsthitaḥunmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānamevābhisaṃśrayet

शुक उवाच · śuka uvāca

किं तज्ज्ञानमथो विद्या यया निस्तरति द्वयम्प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि

kiṃ tajjñānamatho vidyā yayā nistarati dvayampravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttiriti caiva hi

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

यस्तु पश्येत्स्वभावेन विना भावमचेतनःपुष्यते च पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः

yastu paśyetsvabhāvena vinā bhāvamacetanaḥpuṣyate ca punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ

येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम्पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किंचन

yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matampūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃcana

ये चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तयन्त्यल्पचेतसःस्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते

ye cainaṃ pakṣamāśritya vartayantyalpacetasaḥsvabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te

स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवःनिरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरभावयोः

svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥniruktametayoretatsvabhāvaparabhāvayoḥ

कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि चप्रज्ञावद्भिः प्रकॢप्तानि यानासनगृहाणि च

kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni caprajñāvadbhiḥ prakḷptāni yānāsanagṛhāṇi ca

आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य चप्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः

ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāmagadasya caprajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhiranuṣṭhitāḥ

प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छतिराजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः

prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo'dhigacchatirājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ

पारावर्यं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यतेविद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः

pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyatevidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ

भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम्जराय्वण्डमथोद्भेदं स्वेदं चाप्युपलक्षयेत्

bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidhamjarāyvaṇḍamathodbhedaṃ svedaṃ cāpyupalakṣayet

स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपलक्षयेत्उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययोः

sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupalakṣayetupapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ

आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि चबहुपाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि

āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni cabahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi

द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि चपार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते

dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi capārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate

पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि चमध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्

pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni camadhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt

मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि चधर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात्

madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi cadharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt

धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि चवेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः

dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi cavedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ

वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तॄणीतराणि चप्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्

vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṝṇītarāṇi capravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt

विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सर्वधर्मक्रियाफलाःसयज्ञाः सखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः

vijñāyante hi yairvedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥsayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ

प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि चआत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्

pravaktṝṇi dvayānyāhurātmajñānītarāṇi caātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt

धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वः सर्वधर्मविद्स त्यागी सत्यसंकल्पः स तु क्षान्तः स ईश्वरः

dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavidsa tyāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ

धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुःशब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम्

dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥśabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam

अन्तःस्थं च बहिष्ठं च येऽऽधियज्ञाधिदैवतम्जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः

antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye''dhiyajñādhidaivatamjānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ

तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम्तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन

teṣu viśvamidaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagadāhitamteṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃcana

आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशःचतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः

ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥcaturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ