Parva.Adhyaya 12.253

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamtulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha

वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजःसागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः

vane vanacaraḥ kaścijjājalirnāma vai dvijaḥsāgaroddeśamāgamya tapastepe mahātapāḥ

नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरःमलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः

niyato niyatāhāraścīrājinajaṭādharaḥmalapaṅkadharo dhīmānbahūnvarṣagaṇānmuniḥ

स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपतेचचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः

sa kadācinmahātejā jalavāso mahīpatecacāra lokānviprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ

स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचनविप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम्

sa cintayāmāsa munirjalamadhye kadācanaviprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām

न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमेअप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै

na mayā sadṛśo'stīha loke sthāvarajaṅgameapsu vaihāyasaṃ gacchenmayā yo'nyaḥ saheti vai

स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्येऽवदत्ततःअब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि

sa dṛśyamāno rakṣobhirjalamadhye'vadattataḥabruvaṃśca piśācāstaṃ naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi

तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाःसोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम

tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥso'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाःपश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम्

ityukto jājalirbhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥpaśyeyaṃ tamahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam

इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात्अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम

iti bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ rakṣāṃsyuddhṛtya sāgarātabruvangaccha panthānamāsthāyemaṃ dvijottama

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदावाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद्वचः

ityukto jājalirbhūtairjagāma vimanāstadāvārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīdvacaḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरायेन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि

kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purāyena siddhiṃ parāṃ prāptastanno vyākhyātumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव हनद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर्महातपाः

atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva hanadyupasparśanarataḥ sāyaṃ prātarmahātapāḥ

अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजःवानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया

agnīnparicaransamyaksvādhyāyaparamo dvijaḥvānaprasthavidhānajño jājalirjvalitaḥ śriyā

सत्ये तपसि तिष्ठन्स न च धर्ममवैक्षतवर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः

satye tapasi tiṣṭhansa na ca dharmamavaikṣatavarṣāsvākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ

वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दतदुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम्

vātātapasaho grīṣme na ca dharmamavindataduḥkhaśayyāśca vividhā bhūmau ca parivartanam

ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितःअन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः

tataḥ kadācitsa munirvarṣāsvākāśamāsthitaḥantarikṣājjalaṃ mūrdhnā pratyagṛhṇānmuhurmuhuḥ

अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभोअरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः

atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvurgrathitāḥ prabhoaraṇyagamanānnityaṃ malino malasaṃyutāḥ

स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाःतस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित्

sa kadācinnirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥtasthau kāṣṭhavadavyagro na cacāla ca karhicit

तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारतकुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः

tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhāratakuliṅgaśakunau rājannīḍaṃ śirasi cakratuḥ

स तौ दयावान्विप्रर्षिरुपप्रैक्षत दम्पतीकुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः

sa tau dayāvānviprarṣirupapraikṣata dampatīkurvāṇaṃ nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ

यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाःततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा

yadā sa na calatyeva sthāṇubhūto mahātapāḥtatastau pariviśvastau sukhaṃ tatroṣatustadā

अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थितेप्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ

atītāsvatha varṣāsu śaratkāla upasthiteprājāpatyena vidhinā viśvāsātkāmamohitau

तत्रापातयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौतान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः

tatrāpātayatāṃ rājañśirasyaṇḍāni khecarautānyabudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ

बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिःधर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत्

buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥdharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tvarocayat

अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनिआश्वासितौ वै वसतः संप्रहृष्टौ तदा विभो

ahanyahani cāgamya tatastau tasya mūrdhaniāśvāsitau vai vasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibho

अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाःव्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः

aṇḍebhyastvatha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥvyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ

स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतःतथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः

sa rakṣamāṇastvaṇḍāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥtathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ

ततस्तु कालसमये बभूवुस्तेऽथ पक्षिणःबुबुधे तांश्च स मुनिर्जातपक्षाञ्शकुन्तकान्

tatastu kālasamaye babhūvuste'tha pakṣiṇaḥbubudhe tāṃśca sa munirjātapakṣāñśakuntakān

ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतःबभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः

tataḥ kadācittāṃstatra paśyanpakṣīnyatavrataḥbabhūva paramaprītastadā matimatāṃ varaḥ

तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम्शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह

tathā tānabhisaṃvṛddhāndṛṣṭvā cāpnuvatāṃ mudamśakunau nirbhayau tatra ūṣatuścātmajaiḥ saha

जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान्सायं सायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः

jātapakṣāṃśca so'paśyaduḍḍīnānpunarāgatānsāyaṃ sāyaṃ dvijānvipro na cākampata jājaliḥ

कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम्त्यक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः

kadācitpunarabhyetya punargacchanti saṃtatamtyaktā mātṛpitṛbhyāṃ te na cākampata jājaliḥ

अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर्नृपउपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः

atha te divasaṃ cārīṃ gatvā sāyaṃ punarnṛpaupāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ

कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहंगमाःषष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः

kadāciddivasānpañca samutpatya vihaṃgamāḥṣaṣṭhe'hani samājagmurna cākampata jājaliḥ

क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्यपिनोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा

krameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūnyapinopāvartanta śakunā jātaprāṇāḥ sma te yadā

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाःनैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः

kadācinmāsamātreṇa samutpatya vihaṃgamāḥnaivāgacchaṃstato rājanprātiṣṭhata sa jājaliḥ

ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयःसिद्धोऽस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत्

tatasteṣu pralīneṣu jājalirjātavismayaḥsiddho'smīti matiṃ cakre tatastaṃ māna āviśat

स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतःसंभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाभवन्

sa tathā nirgatāndṛṣṭvā śakuntānniyatavrataḥsaṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ prītastadābhavan

स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम्उदयन्तमथादित्यमभ्यगच्छन्महातपाः

sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanamudayantamathādityamabhyagacchanmahātapāḥ

संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतां वरःआस्फोटयत्तदाकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै

saṃbhāvya caṭakānmūrdhni jājalirjapatāṃ varaḥāsphoṭayattadākāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai

अथान्तरिक्षे वागासीत्तां स शुश्राव जाजलिःधर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले

athāntarikṣe vāgāsīttāṃ sa śuśrāva jājaliḥdharmeṇa na samastvaṃ vai tulādhārasya jājale

वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितःसोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज

vārāṇasyāṃ mahāprājñastulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥso'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ bhāṣase dvija

सोऽमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षयापृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः

so'marṣavaśamāpannastulādhāradidṛkṣayāpṛthivīmacaradrājanyatrasāyaṃgṛho muniḥ

कालेन महतागच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम्विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः

kālena mahatāgacchatsa tu vārāṇasīṃ purīmvikrīṇantaṃ ca paṇyāni tulādhāraṃ dadarśa saḥ

सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनःसमुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्

so'pi dṛṣṭvaiva taṃ vipramāyāntaṃ bhāṇḍajīvanaḥsamutthāya susaṃhṛṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat

तुलाधार उवाच · tulādhāra uvāca

आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयःब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

āyānevāsi vidito mama brahmanna saṃśayaḥbravīmi yattu vacanaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama

सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत्न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन

sāgarānūpamāśritya tapastaptaṃ tvayā mahatna ca dharmasya saṃjñāṃ tvaṃ purā vettha kathaṃcana

ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाःक्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया

tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥkṣipraṃ śirasyajāyanta te ca saṃbhāvitāstvayā

जातपक्षा यदा ते च गताश्चारीमितस्ततःमन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विजखे वाचं त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम

jātapakṣā yadā te ca gatāścārīmitastataḥmanyamānastato dharmaṃ caṭakaprabhavaṃ dvijakhe vācaṃ tvamathāśrauṣīrmāṃ prati dvijasattama

अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिहकरवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

amarṣavaśamāpannastataḥ prāpto bhavānihakaravāṇi priyaṃ kiṃ te tadbrūhi dvijasattama