पर्व.अध्याय 12.267

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamnāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरःनारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्

āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥnāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam

कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम्प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamampralaye ca kamabhyeti tadbhavānprabravītu me

असित उवाच · asita uvāca

येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितःमहाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः

yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥmahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितःएतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम्

tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥetebhyo yaḥ paraṃ brūyādasadbrūyādasaṃśayam

विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान्महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः

viddhi nārada pañcaitāñśāśvatānacalāndhruvānmahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौअसिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्

āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakauasiddhiḥ parametebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम्वेत्थ तानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः

nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyādasaṃśayamvettha tānabhinirvṛttānṣaḍete yasya rāśayaḥ

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौअष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ

pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalauaṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau

अभावाद्भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपिविनष्टोऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा

abhāvādbhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapivinaṣṭo'pi ca tānyeva janturbhavati pañcadhā

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम्सूर्यश्चक्षुरसुर्वायुरद्भ्यस्तु खलु शोणितम्

tasya bhūmimayo dehaḥ śrotramākāśasaṃbhavamsūryaścakṣurasurvāyuradbhyastu khalu śoṇitam

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग्जिह्वेति च पञ्चमीइन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः

cakṣuṣī nāsikākarṇau tvagjihveti ca pañcamīindriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथाउपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा

darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathāupapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu pañcadhā

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाःइन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः

rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥindriyairupalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान्इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते

rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caitāṃstu tadguṇānindriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate

चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनःमनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः

cittamindriyasaṃghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥmanasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ

पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक्विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यतिइन्द्रियैरुपलब्धार्थान्सर्वान्यस्त्वध्यवस्यति

pūrvaṃ cetayate janturindriyairviṣayānpṛthakvicārya manasā paścādatha buddhyā vyavasyatiindriyairupalabdhārthānsarvānyastvadhyavasyati

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम्अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः

cittamindriyasaṃghātaṃ mano buddhiṃ tathāṣṭamīmaṣṭau jñānendriyāṇyāhuretānyadhyātmacintakāḥ

पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम्इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि

pāṇipādaṃ ca pāyuśca mehanaṃ pañcamaṃ mukhamiti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यतेगमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ

jalpanābhyavahārārthaṃ mukhamindriyamucyategamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau

पायूपस्थौ विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणीविसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके

pāyūpasthau visargārthamindriye tulyakarmaṇīvisarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike

बलं षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथागमम्ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया

balaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaḍetāni vācā samyagyathāgamamjñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṃśabditā mayā

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदाभवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः

indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramāduparamo yadābhavatīndriyasaṃnyāsādatha svapiti vai naraḥ

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽनुपरतं यदिसेवते विषयानेव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनम्

indriyāṇāṃ vyuparame mano'nuparataṃ yadisevate viṣayāneva tadvidyātsvapnadarśanam

सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाःकर्मयुक्तान्प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा

sāttvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥkarmayuktānpraśaṃsanti sāttvikānitarāṃstathā

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिःसात्त्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयते स्मृतिः

ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥsāttvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayate smṛtiḥ

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिताःभावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः

jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvā ye vidhimāsthitāḥbhāvayorīpsitaṃ nityaṃ pratyakṣagamanaṃ dvayoḥ

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताःतेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः

indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥteṣāmaṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ

अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम्संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते

atha vā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇāmsaṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te

अथ वा संनिपातोऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम्एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः

atha vā saṃnipāto'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikamekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇāmūṣmaṇā saha viṃśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ

महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सहतस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने

mahānsaṃdhārayatyetaccharīraṃ vāyunā sahatasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane

यथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथापुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम्देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम्

yathaivotpadyate kiṃcitpañcatvaṃ gacchate tathāpuṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritamdehaṃ viśati kālena tato'yaṃ karmasaṃbhavam

हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयःकालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम्

hitvā hitvā hyayaṃ praiti dehāddehaṃ kṛtāśrayaḥkālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇādvā gṛhādgṛham

तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाःकृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः

tatra naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥkṛpaṇāstvanutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ

न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यतेभवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक्

na hyayaṃ kasyacitkaścinnāsya kaścana vidyatebhavatyeko hyayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāk

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यतेयाति देहमयं भुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्

naiva saṃjāyate janturna ca jātu vipadyateyāti dehamayaṃ bhuktvā kadācitparamāṃ gatim

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंचयात्क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति

puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayankarmasaṃcayātkṣīṇadehaḥ punardehī brahmatvamupagacchati

पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं ज्ञानं विधीयतेतत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम्

puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jñānaṃ vidhīyatetatkṣaye hyasya paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim