Parva.Adhyaya 12.273

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशःअभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु

vṛtrasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥabhavanyāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu

ज्वलितास्योऽभवद्घोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम्गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान्रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप

jvalitāsyo'bhavadghoro vaivarṇyaṃ cāgamatparamgātrakampaśca sumahāñśvāsaścāpyabhavanmahānromaharṣaśca tīvro'bhūnniḥśvāsaśca mahānnṛpa

शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात्सुदारुणानिष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारतउल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे

śivā cāśivasaṃkāśā tasya vaktrātsudāruṇāniṣpapāta mahāghorā smṛtiḥ sā tasya bhārataulkāśca jvalitāstasya dīptāḥ pārśve prapedire

गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाःवृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः

gṛdhrakaṅkavaḍāścaiva vāco'muñcansudāruṇāḥvṛtrasyopari saṃhṛṣṭāścakravatparibabhramuḥ

ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायितमाहवेवज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत

tatastaṃ rathamāsthāya devāpyāyitamāhavevajrodyatakaraḥ śakrastaṃ daityaṃ pratyavaikṣata

अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरःव्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितःअथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत्

amānuṣamatho nādaṃ sa mumoca mahāsuraḥvyajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥathāsya jṛmbhataḥ śakrastato vajramavāsṛjat

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमःक्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत्

sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśopamaḥkṣiprameva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityamapātayat

ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततःवृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ

tato nādaḥ samabhavatpunareva samantataḥvṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha

वृत्रं तु हत्वा भगवान्दानवारिर्महायशाःवज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत्

vṛtraṃ tu hatvā bhagavāndānavārirmahāyaśāḥvajreṇa viṣṇuyuktena divameva samāviśat

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृताब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा

atha vṛtrasya kauravya śarīrādabhiniḥsṛtābrahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā

करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गलाप्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत

karāladaśanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalāprakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata

कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभरुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी

kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabharudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहावज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम

sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahāvajriṇaṃ mṛgayāmāsa tadā bharatasattama

कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दनस्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया

kasyacittvatha kālasya vṛtrahā kurunandanasvargāyābhimukhaḥ prāyāllokānāṃ hitakāmyayā

बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम्कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा

bisānniḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasamkaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavattadā

स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भयेनलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान्बहून्

sa hi tasminsamutpanne brahmahatyākṛte bhayenalinyāṃ bisamadhyastho babhūvābdagaṇānbahūn

अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्ययातदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत

anusṛtya tu yatnātsa tayā vai brahmahatyayātadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata

तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार हन चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम्

tasyā vyapohane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra hana cāśakattāṃ devendro brahmahatyāṃ vyapohitum

गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभपितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत्

gṛhīta eva tu tayā devendro bharatarṣabhapitāmahamupāgamya śirasā pratyapūjayat

ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्ययाब्रह्मा संचिन्तयामास तदा भरतसत्तम

jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu dvijapravarahatyayābrahmā saṃcintayāmāsa tadā bharatasattama

तामुवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहःस्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत

tāmuvāca mahābāho brahmahatyāṃ pitāmahaḥsvareṇa madhureṇātha sāntvayanniva bhārata

मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनिब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वमिहेच्छसि

mucyatāṃ tridaśendro'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāminibrūhi kiṃ te karomyadya kāmaṃ kaṃ tvamihecchasi

ब्रह्महत्योवाचत्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरिकृतमेवेह मन्येऽहं निवासं तु विधत्स्व मे

brahmahatyovācatrilokapūjite deve prīte trailokyakartarikṛtameveha manye'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिनास्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता

tvayā kṛteyaṃ maryādā lokasaṃrakṣaṇārthināsthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā

प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभोशक्रादपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे

prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvare prabhośakrādapagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहःउपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत

tatheti tāṃ prāha tadā brahmahatyāṃ pitāmahaḥupāyataḥ sa śakrasya brahmahatyāṃ vyapohata

ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मनाब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत्

tataḥ svayaṃbhuvā dhyātastatra vahnirmahātmanābrahmāṇamupasaṃgamya tato vacanamabravīt

प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमरिंदमयत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति

prāpto'smi bhagavandeva tvatsakāśamariṃdamayatkartavyaṃ mayā deva tadbhavānvaktumarhati

ब्रह्मोवाचबहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्यामिमामहम्शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे

brahmovācabahudhā vibhajiṣyāmi brahmahatyāmimāmahamśakrasyādya vimokṣārthaṃ caturbhāgaṃ pratīccha me

अग्निरुवाचमम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभोएतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित

agniruvācamama mokṣasya ko'nto vai brahmandhyāyasva vai prabhoetadicchāmi vijñātuṃ tattvato lokapūjita

ब्रह्मोवाचयस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित्बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः

brahmovācayastvāṃ jvalantamāsādya svayaṃ vai mānavaḥ kvacitbījauṣadhirasairvahne na yakṣyati tamovṛtaḥ

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यतिब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः

tameṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyatibrahmahatyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक्पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो

ityuktaḥ pratijagrāha tadvaco havyakavyabhukpitāmahasya bhagavāṃstathā ca tadabhūtprabho

ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहःइममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥimamarthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame

ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम्व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ tathaivoktaṃ yathātathamvyathitaṃ vahnivadrājanbrahmāṇamidamabravīt

अस्माकं ब्रह्महत्यातो कोऽन्तो लोकपितामहस्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि

asmākaṃ brahmahatyāto ko'nto lokapitāmahasvabhāvanihatānasmānna punarhantumarhasi

वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम्सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम्

vayamagniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritamsahāmaḥ satataṃ deva tathā chedanabhedanam

ब्रह्महत्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम्ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान्

brahmahatyāmimāmadya bhavataḥ śāsanādvayamgrahīṣyāmastrilokeśa mokṣaṃ cintayatāṃ bhavān

ब्रह्मोवाचपर्वकाले तु संप्राप्ते यो वै छेदनभेदनम्करिष्यति नरो मोहात्तमेषानुगमिष्यति

brahmovācaparvakāle tu saṃprāpte yo vai chedanabhedanamkariṣyati naro mohāttameṣānugamiṣyati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मनाब्रह्माणमभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम्

tato vṛkṣauṣadhitṛṇamevamuktaṃ mahātmanābrahmāṇamabhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatam

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहःवाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत

āhūyāpsaraso devastato lokapitāmahaḥvācā madhurayā prāha sāntvayanniva bhārata

इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाःचतुर्थमस्या भागं हि मयोक्ताः संप्रतीच्छत

iyamindrādanuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥcaturthamasyā bhāgaṃ hi mayoktāḥ saṃpratīcchata

अप्सरस ऊचुःग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात्मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह

apsarasa ūcuḥgrahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanātmokṣaṃ samayato'smākaṃ cintayasva pitāmaha

ब्रह्मोवाचरजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत्तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः

brahmovācarajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunamācarettameṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाःस्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ

tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥsvāni sthānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha

ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाःअपः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन्

tatastrilokakṛddevaḥ punareva mahātapāḥapaḥ saṃcintayāmāsa dhyātāstāścāpyathāgaman

तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम्इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम्

tāstu sarvāḥ samāgamya brahmāṇamamitaujasamidamūcurvaco rājanpraṇipatya pitāmaham

इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदमशासनात्तव देवेश समाज्ञापय नो विभो

imāḥ sma deva saṃprāptāstvatsakāśamariṃdamaśāsanāttava deveśa samājñāpaya no vibho

ब्रह्मोवाचइयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभयाब्रह्महत्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत

brahmovācaiyaṃ vṛtrādanuprāptā puruhūtaṃ mahābhayābrahmahatyā caturthāṃśamasyā yūyaṃ pratīcchata

आप ऊचुःएवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभोमोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि

āpa ūcuḥevaṃ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabhomokṣaṃ samayato'smākaṃ saṃcintayitumarhasi

त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुःकोऽन्यः प्रसादो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत्

tvaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramo guruḥko'nyaḥ prasādo hi bhavedyaḥ kṛcchrānnaḥ samuddharet

ब्रह्मोवाचअल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितःश्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति

brahmovācaalpā iti matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥśleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यतितथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः

tameṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyatitathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिरयथानिसृष्टं तं देशमगच्छद्देवशासनात्

tato vimucya devendraṃ brahmahatyā yudhiṣṭhirayathānisṛṣṭaṃ taṃ deśamagacchaddevaśāsanāt

एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिपपितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत्

evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmahatyā janādhipapitāmahamanujñāpya so'śvamedhamakalpayat

श्रूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वैब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान्

śrūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vaibrahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavān

समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशःप्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते

samavāpya śriyaṃ devo hatvārīṃśca sahasraśaḥpraharṣamatulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate

वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरेद्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः

vṛtrasya rudhirāccaiva khukhuṇḍāḥ pārtha jajñiredvijātibhirabhakṣyāste dīkṣitaiśca tapodhanaiḥ

सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरुइमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन

sarvāvasthaṃ tvamapyeṣāṃ dvijātīnāṃ priyaṃ kuruime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरःउपायपूर्वं निहतो वृत्रोऽथामिततेजसा

evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyānmahāsuraḥupāyapūrvaṃ nihato vṛtro'thāmitatejasā

एवं त्वमपि कौरव्य पृथिव्यामपराजितःभविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा

evaṃ tvamapi kauravya pṛthivyāmaparājitaḥbhaviṣyasi yathā devaḥ śatakraturamitrahā

ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसुविप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम्

ye tu śakrakathāṃ divyāmimāṃ parvasu parvasuvipramadhye paṭhiṣyanti na te prāpsyanti kilbiṣam

इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत्कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityetadvṛtramāśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahatkathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi