Parva.Adhyaya 12.274

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारदअस्ति वृत्रवधादेव विवक्षा मम जायते

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśāradaasti vṛtravadhādeva vivakṣā mama jāyate

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिपनिहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ

jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitaste janādhipanihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha

कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत्कुतःज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

kathameṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūtkutaḥjvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotumicchāmyahaṃ prabho

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु राजञ्ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम्विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत

śṛṇu rājañjvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutamvistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata

पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत

purā merormahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutamjyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitamaprameyamanādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषितेपर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह

tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣiteparyaṅka iva vibhrājannupaviṣṭo babhūva ha

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौतथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः

śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhautathā devā mahātmāno vasavaśca mahaujasaḥ

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौतथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः

tathaiva ca mahātmānāvaśvinau bhiṣajāṃ varautathā vaiśravaṇo rājā guhyakairabhisaṃvṛtaḥ

यक्षाणामधिपः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुःअङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे

yakṣāṇāmadhipaḥ śrīmānkailāsanilayaḥ prabhuḥaṅgiraḥpramukhāścaiva tathā devarṣayo'pare

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौअप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः

viśvāvasuśca gandharvastathā nāradaparvatauapsarogaṇasaṃghāśca samājagmuranekaśaḥ

ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिःसर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः

vavau śivaḥ sukho vāyurnānāgandhavahaḥ śuciḥsarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ

तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाःमहादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत

tathā vidyādharāścaiva siddhāścaiva tapodhanāḥmahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथराक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः

bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇyatharākṣasāśca mahāraudrāḥ piśācāśca mahābalāḥ

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताःदेवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः

bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥdevasyānucarāstatra tasthire cānalopamāḥ

नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितःप्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा

nandī ca bhagavāṃstatra devasyānumate sthitaḥpragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवापर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन

gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavāparyupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana

एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिःदेवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत

evaṃ sa bhagavāṃstatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥdevaiśca sumahābhāgairmahādevo vyatiṣṭhata

कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिःपूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत

kasyacittvatha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥpūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo'nvapadyata

ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाःगमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

tatastasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥgamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā

ते विमानैर्महात्मानो ज्वलितैर्ज्वलनप्रभाःदेवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः

te vimānairmahātmāno jvalitairjvalanaprabhāḥdevasyānumate'gacchangaṅgādvāramiti śrutiḥ

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदाउवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्

prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadāuvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim

भगवन्क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाःब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्

bhagavankva nu yāntyete devāḥ śakrapurogamāḥbrūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahānayam

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमःहयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः

dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patiruttamaḥhayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ

उमा उवाच · umā uvāca

यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसिकेन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते

yajñametaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasikena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate

महेश्वर उवाच · maheśvara uvāca

सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः

suraireva mahābhāge sarvametadanuṣṭhitamyajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनिन मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः

pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇinina me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ

उमा उवाच · umā uvāca

भगवन्सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैःअजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया

bhagavansarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥajeyaścāpradhṛṣyaśca tejasā yaśasā śriyā

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतःअतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ

anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥatīva duḥkhamutpannaṃ vepathuśca mamānagha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम्तूष्णींभूताभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा

evamuktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patimtūṣṇīṃbhūtābhavadrājandahyamānena cetasā

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम्स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम्

atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yaccikīrṣitamsa samājñāpayāmāsa tiṣṭha tvamiti nandinam

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरःतं यज्ञं सुमहातेजा भीमैरनुचरैस्तदासहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृक्

tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥtaṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmairanucaraistadāsahasā ghātayāmāsa devadevaḥ pinākadhṛk

केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरेरुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन्

kecinnādānamuñcanta keciddhāsāṃśca cakrirerudhireṇāpare rājaṃstatrāgniṃ samavākiran

केचिद्यूपान्समुत्पाट्य बभ्रमुर्विकृताननाःआस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान्

kecidyūpānsamutpāṭya babhramurvikṛtānanāḥāsyairanye cāgrasanta tathaiva paricārakān

ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततःआस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत्तदा

tataḥ sa yajño nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥāsthāya mṛgarūpaṃ vai khamevābhyapatattadā

तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सःधनुरादाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः

taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantamupalabhya saḥdhanurādāya bāṇaṃ ca tadānvasarata prabhuḥ

ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसःललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह

tatastasya sureśasya krodhādamitatejasaḥlalāṭātprasṛto ghoraḥ svedabindurbabhūva ha

तस्मिन्पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुविप्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः

tasminpatitamātre tu svedabindau tathā bhuviprādurbabhūva sumahānagniḥ kālānalopamaḥ

तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभह्रस्वोऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः

tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabhahrasvo'timātraraktākṣo hariśmaśrurvibhīṣaṇaḥ

ऊर्ध्वकेशोऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव चकरालः कृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च

ūrdhvakeśo'tilomāṅgaḥ śyenolūkastathaiva cakarālaḥ kṛṣṇavarṇaśca raktavāsāstathaiva ca

तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत्कक्षमिवानलःदेवाश्चाप्यद्रवन्सर्वे ततो भीता दिशो दश

taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo'dahatkakṣamivānalaḥdevāścāpyadravansarve tato bhītā diśo daśa

तेन तस्मिन्विचरता पुरुषेण विशां पतेपृथिवी व्यचलद्राजन्नतीव भरतर्षभ

tena tasminvicaratā puruṣeṇa viśāṃ patepṛthivī vyacaladrājannatīva bharatarṣabha

हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरेपितामहो महादेवं दर्शयन्प्रत्यभाषत

hāhābhūte pravṛtte tu nāde lokabhayaṃkarepitāmaho mahādevaṃ darśayanpratyabhāṣata

भवतोऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभोक्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया

bhavato'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabhokriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतपतव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे

imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaśca paraṃtapatava krodhānmahādeva na śāntimupalebhire

यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात्ते विबुधोत्तमज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति

yaścaiṣa puruṣo jātaḥ svedātte vibudhottamajvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati

एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभोसमर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्

ekībhūtasya na hyasya dhāraṇe tejasaḥ prabhosamarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatāmayam

इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पितेभगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम्

ityukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpitebhagavantaṃ tathetyāha brahmāṇamamitaujasam

परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृक्अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः

parāṃ ca prītimagamadutsmayaṃśca pinākadhṛkavāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत्तदाशान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक

jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjattadāśāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu taccāpi putraka

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुःअपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च

śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatuḥapāṃ tu nīlikāṃ vidyānnirmokaṃ bhujageṣu ca

खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतलेपशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्

khorakaḥ saurabheyāṇāmūṣaraṃ pṛthivītalepaśūnāmapi dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam

रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम्नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना

randhrāgatamathāśvānāṃ śikhodbhedaśca barhiṇāmnetrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā

अब्जानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम्शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः

abjānāṃ pittabhedaśca sarveṣāmiti naḥ śrutamśukānāmapi sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ

शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यतेमानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतःमरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम्

śārdūleṣvatha dharmajña śramo jvara ihocyatemānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥmaraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणःनमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः

etanmāheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥnamasyaścaiva mānyaśca sarvaprāṇibhirīśvaraḥ

अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरःव्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत्

anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥvyajṛmbhata tataḥ śakrastasmai vajramavāsṛjat

प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयामास भारतदारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरःजगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः

praviśya vajro vṛtraṃ tu dārayāmāsa bhāratadāritaśca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥjagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇoramitatejasaḥ

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद्व्याप्तमभूत्पुरातस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान्

viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagadvyāptamabhūtpurātasmācca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānamavāptavān

इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मयाविस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत्प्रब्रवीमि ते

ityeṣa vṛtramāśritya jvarasya mahato mayāvistaraḥ kathitaḥ putra kimanyatprabravīmi te

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः; पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरःविमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो; लभेत कामान्स यथामनीषितान्

imāṃ jvarotpattimadīnamānasaḥ; paṭhetsadā yaḥ susamāhito naraḥvimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto; labheta kāmānsa yathāmanīṣitān