Parva.Adhyaya 12.292

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्ततेदेहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते

evamapratibuddhatvādabuddhamanuvartatedehāddehasahasrāṇi tathā samabhipadyate

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपिउपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात्

tiryagyonisahasreṣu kadāciddevatāsvapiupapadyati saṃyogādguṇaiḥ saha guṇakṣayāt

मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेव चमानुष्यान्निरयस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते

mānuṣatvāddivaṃ yāti divo mānuṣyameva camānuṣyānnirayasthānamānantyaṃ pratipadyate

कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धतिसूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः

kośakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samanurundhatisūtratantuguṇairnityaṃ tathāyamaguṇo guṇaiḥ

द्वंद्वमेति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषुशीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे

dvaṃdvameti ca nirdvaṃdvastāsu tāsviha yoniṣuśīrṣaroge'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe

जलोदरेऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिकेश्वित्रे कुष्ठेऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोरपि

jalodare'rśasāṃ roge jvaragaṇḍaviṣūcikeśvitre kuṣṭhe'gnidāhe ca sidhmāpasmārayorapi

यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषुउत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यतेअभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि

yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṣuutpadyante vicitrāṇi tānyeṣo'pyabhimanyateabhimanyatyabhīmānāttathaiva sukṛtānyapi

एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथामण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा

ekavāsāśca durvāsāḥ śāyī nityamadhastathāmaṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatastathā

चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव चइष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा

cīradhāraṇamākāśe śayanaṃ sthānameva caiṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनःवीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च

bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥvīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितोऽफलःमुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च

vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvito'phalaḥmuñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca

शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदःसिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च

śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥsiṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsāstathaiva ca

कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव चवस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान्

kīṭakāvasanaścaiva cīravāsāstathaiva cavastrāṇi cānyāni bahūnyabhimanyatyabuddhimān

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि चएकवस्त्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम्

bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni caekavastrāntarāśitvamekakālikabhojanam

चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव चषड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः

caturthāṣṭamakālaśca ṣaṣṭhakālika eva caṣaḍrātrabhojanaścaiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ

सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव चमासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च

saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva camāsopavāsī mūlāśī phalāhārastathaiva ca

वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव चगोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च

vāyubhakṣo'mbupiṇyākagomayādana eva cagomūtrabhojanaścaiva śākapuṣpāda eva ca

शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन्वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः

śaivālabhojanaścaiva tathācāmena vartayanvartayañśīrṇaparṇaiśca prakīrṇaphalabhojanaḥ

विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षयाचान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च

vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayācāndrāyaṇāni vidhivalliṅgāni vividhāni ca

चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्याश्रमानपिउपासीनश्च पाषण्डान्गुहाः शैलांस्तथैव च

cāturāśramyapanthānamāśrayatyāśramānapiupāsīnaśca pāṣaṇḍānguhāḥ śailāṃstathaiva ca

विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि चविविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च

viviktāśca śilāchāyāstathā prasravaṇāni cavividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca

नियमान्सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि चयज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा

niyamānsuvicitrāṃśca vividhāni tapāṃsi cayajñāṃśca vividhākārānvidhīṃśca vividhāṃstathā

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव चदानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि

vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva cadānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇeṣvapi

अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान्सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव चप्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत

abhimanyatyasaṃbodhāttathaiva trividhānguṇānsattvaṃ rajastamaścaiva dharmārthau kāma eva caprakṛtyātmānamevātmā evaṃ pravibhajatyuta

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाःयाजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम्यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन

svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥyājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigrahamyajanādhyayane caiva yaccānyadapi kiṃcana

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि चशुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियापथम्

janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane'pi caśubhāśubhamayaṃ sarvametadāhuḥ kriyāpatham

प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयमेव चदिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठति

prakṛtiḥ kurute devī mahāpralayameva cadivasānte guṇānetānabhyetyaiko'vatiṣṭhati

रश्मिजालमिवादित्यस्तत्कालेन नियच्छतिएवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते

raśmijālamivādityastatkālena niyacchatievameṣo'sakṛtsarvaṃ krīḍārthamabhimanyate

आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान्एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी

ātmarūpaguṇānetānvividhānhṛdayapriyānevameva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī

क्रियाक्रियापथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगःक्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते

kriyākriyāpathe raktastriguṇastriguṇātigaḥkriyākriyāpathopetastathā taditi manyate

एवं द्वंद्वान्यथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशःममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि मामिति

evaṃ dvaṃdvānyathaitāni vartante mama nityaśaḥmamaivaitāni jāyante bādhante tāni māmiti

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिपमन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि

nistartavyānyathaitāni sarvāṇīti narādhipamanyate'yaṃ hyabuddhitvāttathaiva sukṛtānyapi

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वैइहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्

bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vaiihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam

सुखमेव च कर्तव्यं सकृत्कृत्वा सुखं ममयावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति

sukhameva ca kartavyaṃ sakṛtkṛtvā sukhaṃ mamayāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम्महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्

bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpyanantakammahadduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनःमनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनःमनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति

nirayāccāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmyahaṃ punaḥmanuṣyatvācca devatvaṃ devatvātpauruṣaṃ punaḥmanuṣyatvācca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati

य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर्वृतःतेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते

ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātmaguṇairvṛtaḥtena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्ततेसर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु

mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartatesargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu

य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्स एव फलमश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान्

ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakamsa eva phalamaśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān

प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा

prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakamprakṛtiśca tadaśnāti triṣu lokeṣu kāmagā

तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव चत्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानि ह

tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva catrīṇi sthānāni caitāni jānīyātprākṛtāni ha

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहेतथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि पश्यति

aliṅgāṃ prakṛtiṃ tvāhurliṅgairanumimīmahetathaiva pauruṣaṃ liṅgamanumānāddhi paśyati

स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम्व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते

sa liṅgāntaramāsādya prākṛtaṃ liṅgamavraṇamvraṇadvārāṇyadhiṣṭhāya karmāṇyātmani manyate

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि चवागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्वेव गुणैः सहअहमेतानि वै कुर्वन्ममैतानीन्द्रियाणि च

śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi cavāgādīni pravartante guṇeṣveva guṇaiḥ sahaahametāni vai kurvanmamaitānīndriyāṇi ca

निरिन्द्रियोऽभिमन्येत व्रणवानस्मि निर्व्रणःअलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः

nirindriyo'bhimanyeta vraṇavānasmi nirvraṇaḥaliṅgo liṅgamātmānamakālaḥ kālamātmanaḥ

असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनःअमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः

asattvaṃ sattvamātmānamatattvaṃ tattvamātmanaḥamṛtyurmṛtyumātmānamacaraścaramātmanaḥ

अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनःअतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः

akṣetraḥ kṣetramātmānamasargaḥ sargamātmanaḥatapāstapa ātmānamagatirgatimātmanaḥ

अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनःअक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते

abhavo bhavamātmānamabhayo bhayamātmanaḥakṣaraḥ kṣaramātmānamabuddhistvabhimanyate