Parva.Adhyaya 12.291

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनःकिं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः

kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥkiṃ ca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ

अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिमिच्छाम्यरिनिषूदनउपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन

akṣarakṣarayorvyaktimicchāmyariniṣūdanaupalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana

त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैःऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः

tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ

शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करेआवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्

śeṣamalpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskareāvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम्कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे

tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayamkuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadravyeṇa dīpyase

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वहन तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम्

tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvahana tṛpyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanamvasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca

वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम्पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्

vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutimpapraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param

परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम्मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः

paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayammaitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम्पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा

svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulbaṇampapraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम्यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः

bhagavañśrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanamyasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ

यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत्यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम्

yacca tatkṣaramityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagatyaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत्यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ

śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagatyanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम्दशकल्पशतावृत्तं तदहर्ब्राह्ममुच्यतेरात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇamdaśakalpaśatāvṛttaṃ tadaharbrāhmamucyaterātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate

सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवःअणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्

sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajammūrtimantamamūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥaṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukhamsarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतःमहानिति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥmahāniti ca yogeṣu viriñca iti cāpyuta

सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकःविचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः

sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥvicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ

वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मनातथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः

vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyamātmanātathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मनाअहंकारं महातेजाः प्रजापतिमहंकृतम्

eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanāahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatimahaṃkṛtam

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम्महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च

avyaktādvyaktamutpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tammahāntaṃ cāpyahaṃkāramavidyāsargameva ca

अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतःविद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः

avidhiśca vidhiścaiva samutpannau tathaikataḥvidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ

भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिवअहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्

bhūtasargamahaṃkārāttṛtīyaṃ viddhi pārthivaahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam

वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथाशब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च

vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathāśabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca

एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम्पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्

evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayampañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम्वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamamvākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि चसंभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi casaṃbhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva

एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्ततेयां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः

eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartateyāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ

एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषुवेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे

etaddehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣuveditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगेसचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे

sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahoragesacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare

सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषकेशुनि श्वपाके वैणेये सचण्डाले सपुल्कसे

sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣakeśuni śvapāke vaiṇeye sacaṇḍāle sapulkase

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव हयच्च मूर्तिमयं किंचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम्

hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva hayacca mūrtimayaṃ kiṃcitsarvatraitannidarśanam

जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयःस्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम

jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥsthānaṃ dehavatāmasti ityevamanuśuśruma

कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम्अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः

kṛtsnametāvatastāta kṣarate vyaktasaṃjñakamahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ

एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत्जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम्

etadakṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagatjaganmohātmakaṃ prāhuravyaktaṃ vyaktasaṃjñakam

महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम्कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः

mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanamkathitaṃ te mahārāja yasmānnāvartate punaḥ

पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञकःतत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः

pañcaviṃśatimo viṣṇurnistattvastattvasaṃjñakaḥtattvasaṃśrayaṇādetattattvamāhurmanīṣiṇaḥ

यदमूर्त्यसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठतिचतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः

yadamūrtyasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyadhitiṣṭhaticaturviṃśatimo vyakto hyamūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान्चेतयंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣvātiṣṭhate''tmavāncetayaṃścetano nityaḥ sarvamūrtiramūrtimān

सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकःगोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञकः

sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥgocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñakaḥ

एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदःविकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्

evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥvikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān

तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषुलीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्

tamaḥsattvarajoyuktastāsu tāsviha yoniṣulīyate'pratibuddhatvādabuddhajanasevanāt

सहवासो निवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यतेयोऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणाननु निवर्तते

sahavāso nivāsātmā nānyo'hamiti manyateyo'haṃ so'hamiti hyuktvā guṇānanu nivartate

तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यतेरजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान्सत्त्वसंश्रयात्

tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyaterajasā rājasāṃścaiva sāttvikānsattvasaṃśrayāt

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तुसर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै

śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇyetāni trīṇi tusarvāṇyetāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni vai

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस्तथासात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃstathāsāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः

niṣkaivalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyātpuṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ

एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणःपञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते

evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥpañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānādeva pravartate