Parva.Adhyaya 12.294

करालजनक उवाच · karālajanaka uvāca

नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तमपश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम्

nānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitadṛṣisattamapaśyāmi cābhisaṃdigdhametayorvai nidarśanam

तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघस्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः

tathāprabuddhabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānaghasthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ

अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम्तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ

akṣarakṣarayoruktaṃ tvayā yadapi kāraṇamtadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः

tadetacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanambuddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ

विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव चसांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह

vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva casāṃkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसियोगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे

hanta te saṃpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasiyogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balamtaccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvedavido janāḥ

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव चप्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva caprāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā

मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिपत्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः

mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipatrikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिःदशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥdaśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ

तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथतिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः

taṃ codanābhirmatimānātmānaṃ codayedathatiṣṭhantamajaraṃ taṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ

तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुमद्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः

taiścātmā satataṃ jñeya ityevamanuśuśrumadravyaṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियःपूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥpūrvarātre pare caiva dhārayeta mano''tmani

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वरमनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvaramano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ

स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलःबुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते

sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥbudhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate

न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यतिन च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः

na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyatina ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ

न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत्तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः

na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavattadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ

निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यतेनिरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्

nivāte ca yathā dīpyandīpastadvatsa dṛśyateniriṅgaścācalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt

तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यतेहृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः

tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyatehṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ

विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान्वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि

vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimānvaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathātmani

यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणःब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम्

yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥbrāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hyayonimamṛtātmakam

तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते

tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaramtadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate

बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः

buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛtmahatastamasastāta pāre tiṣṭhannatāmasaḥ

स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैःविमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः

sa tamonuda ityuktastattvajñairvedapāragaiḥvimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṃjñitaḥ

योगमेतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम्एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम्

yogametaddhi yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇamevaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānamajaraṃ param

योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मयासांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्

yogadarśanametāvaduktaṃ te tattvato mayāsāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam

अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनःतस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम

avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥtasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama

अहंकारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम्पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः

ahaṃkārastu mahatastṛtīyamiti naḥ śrutampañca bhūtānyahaṃkārādāhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडशपञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च

etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśapañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca

एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणःसांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः

etāvadeva tattvānāṃ sāṃkhyamāhurmanīṣiṇaḥsāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ

यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयतेलीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना

yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyatelīyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā

अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतःगुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा

anulomena jāyante līyante pratilomataḥguṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā

सर्गप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तमएकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः

sargapralaya etāvānprakṛternṛpasattamaekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjatevameva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ

अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम्एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान्एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्

adhiṣṭhātāramavyaktamasyāpyetannidarśanamekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavānekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt

बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम्तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति

bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikāmtacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैःअधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम्

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥadhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यतेअव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyateavyaktike pure śete puruṣaśceti kathyate

अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यतेक्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः

anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyatekṣetramavyaktamityuktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ

अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यतेज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः

anyadeva ca jñānaṃ syādanyajjñeyaṃ taducyatejñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम्अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम्

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaramanīśvaramatattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam

सांख्यदर्शनमेतावत्परिसंख्यानदर्शनम्सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते

sāṃkhyadarśanametāvatparisaṃkhyānadarśanamsāṃkhyaṃ prakurute caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate

तत्त्वानि च चतुर्विंशत्परिसंख्याय तत्त्वतःसांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः

tattvāni ca caturviṃśatparisaṃkhyāya tattvataḥsāṃkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ

पञ्चविंशोऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतःयदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः

pañcaviṃśo'prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥyadā tu budhyate''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ

सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतःएवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत

samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥevametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta

सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथागुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत्

samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathāguṇatattvānyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet

न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनःविद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम्

na tvevaṃ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥvidyate'kṣarabhāvatvādaparasparamavyayam

पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक्तेषु दर्शनम्तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम

paśyerannekamatayo na samyakteṣu darśanamte'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punarariṃdama

सर्वमेतद्विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात्व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः

sarvametadvijānanto na sarvasya prabodhanātvyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ

सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकःय एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते

sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate