Parva.Adhyaya 12.295

वसिष्ठ उवाच · vasiṣṭha uvāca

सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तमविद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः

sāṃkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattamavidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वैसर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम्

avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmi vaisargapralayanirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakam

परस्परमविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशःयथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम्

parasparamavidyāṃ vai tannibodhānupūrvaśaḥyathoktamṛṣibhistāta sāṃkhyasyāsya nidarśanam

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्

karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtambuddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणःमनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते

viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥmanasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयःअहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर

ahaṃkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥahaṃkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम्विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः

buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaramvidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव

avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakamsarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम्तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः

jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakamtathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ

विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतःअक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे

vidyāvidyārthatattvena mayoktaṃ te viśeṣataḥakṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च नक्षरौकारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः

ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau ca nakṣaraukāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौतत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः

anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matautattvasaṃjñāvubhāvetau procyete jñānacintakaiḥ

सर्गप्रलयधर्मित्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम्तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः

sargapralayadharmitvādavyaktaṃ prāhurakṣaramtadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ

गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम्अधिष्ठानात्क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम्

guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyati parasparamadhiṣṭhānātkṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते

yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipettadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavetkṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate

तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञितानिर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात्

tadākṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃjñitānirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयेप्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम

evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayeprakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथप्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः

kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatīmathaprakṛtiṃ tvabhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्

tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanātanyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān

तदैषोऽन्यत्वतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत्प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रोऽन्यश्च दृश्यते

tadaiṣo'nyatvatāmeti na ca miśratvamāvrajetprakṛtyā caiva rājendra namiśro'nyaśca dṛśyate

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सतेपश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत्

yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsatepaśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃjvaret

किं मया कृतमेतावद्योऽहं कालमिमं जनम्मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवांस्तथा

kiṃ mayā kṛtametāvadyo'haṃ kālamimaṃ janammatsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāṃstathā

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानिह

ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janājjanammatsyo yathodakajñānādanuvartitavāniha

मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यतेआत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेद्म्यहम्

matsyo'nyatvaṃ yathājñānādudakānnābhimanyateātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedmyaham

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनःअनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

mamāstu dhigabuddhasya yo'haṃ magnamimaṃ punaḥanuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam

अयमत्र भवेद्बन्धुरनेन सह मोक्षणम्साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्

ayamatra bhavedbandhuranena saha mokṣaṇamsāmyamekatvamāyāto yādṛśastādṛśastvaham

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वैअयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा

tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vaiayaṃ hi vimalo vyaktamahamīdṛśakastathā

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान्ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्

yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavānsasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham

अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान्उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे

anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavānuccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase

समानयानया चेह सहवासमहं कथम्गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे

samānayānayā ceha sahavāsamahaṃ kathamgacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave

सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात्वञ्चितोऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया

sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanātvañcito'smyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā

न चायमपराधोऽस्या अपराधो ह्ययं ममयोऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः

na cāyamaparādho'syā aparādho hyayaṃ mamayo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukhamupasthitaḥ

ततोऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान्अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः

tato'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimānamūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ

प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषुनिर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु चयोनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा

prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣunirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu cayonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā

न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मयाआत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम्इदानीमेष बुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः

na mamātrānayā kāryamahaṃkārakṛtātmayāātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti māmidānīmeṣa buddho'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ

ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम्अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्

mamatvamanayā nityamahaṃkārakṛtātmakamapetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतसाक्षमं मम सहानेन नैकत्वमनया सहएवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान्

anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāhamacetasākṣamaṃ mama sahānena naikatvamanayā sahaevaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān

अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथानिर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल

akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayamavyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathānirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila

अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तव निदर्शनम्मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात्

akṣarakṣarayoretaduktaṃ tava nidarśanammayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrutinidarśanāt

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथाप्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ tathāpravakṣyāmi tu te bhūyastannibodha yathāśrutam

सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात्यदेव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनमेव तत्

sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanātyadeva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanameva tat

प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपतेविस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया

prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānāmavanīpatevispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā

बृहच्चैव हि तच्छास्त्रमित्याहुः कुशला जनाःअस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः

bṛhaccaiva hi tacchāstramityāhuḥ kuśalā janāḥasmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ

पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिपसांख्यानां तु परं तत्र यथावदनुवर्णितम्

pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipasāṃkhyānāṃ tu paraṃ tatra yathāvadanuvarṇitam

बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतःबुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम्

buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥbudhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam