Parva.Adhyaya 12.303

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पतेगुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे

na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃ pateguṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me

गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथाप्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

guṇairhi guṇavāneva nirguṇaścāguṇastathāprāhurevaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ

गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्ततेउपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः

guṇasvabhāvastvavyakto guṇānevābhivartateupayuṅkte ca tāneva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ

अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतःन मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते

avyaktastu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥna mattaḥ paramastīti nityamevābhimanyate

अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम्नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा

anena kāraṇenaitadavyaktaṃ syādacetanamnityatvādakṣaratvācca kṣarāṇāṃ tattvato'nyathā

यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनःयदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते

yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥyadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktamihocyate

कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यतेकर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते

kartṛtvāccāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathocyatekartṛtvāccaiva yonīnāṃ yonidharmā tathocyate

कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिताकर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते

kartṛtvātprakṛtīnāṃ tu tathā prakṛtidharmitākartṛtvāccāpi bījānāṃ bījadharmī tathocyate

गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान्कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता

guṇānāṃ prasavatvācca tathā prasavadharmavānkartṛtvātpralayānāṃ ca tathā pralayadharmitā

बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव चउपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम्

bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva caupekṣakatvādanyatvādabhimānācca kevalam

मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराःअनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम

manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥanityaṃ nityamavyaktamevametaddhi śuśruma

अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथासर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः

avyaktaikatvamityāhurnānātvaṃ puruṣastathāsarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānamāsthitāḥ

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकःयथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते

anyaḥ sa puruṣo'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥyathā muñja iṣīkāyāstathaivaitaddhi jāyate

अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथान चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते

anyaṃ ca maśakaṃ vidyādanyaccodumbaraṃ tathāna codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate

अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम्न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः

anya eva tathā matsyastathānyadudakaṃ smṛtamna codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ

अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोःन चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै

anyo hyagnirukhāpyanyā nityamevamavaihi bhoḥna copalipyate so'gnirukhāsaṃsparśanena vai

पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम्न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्

puṣkaraṃ tvanyadevātra tathānyadudakaṃ smṛtamna codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram

एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशःयथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः

eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥyathā tathainaṃ paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ

ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः

ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanamte vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ

सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यातमुत्तमम्एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः

sāṃkhyadarśanametatte parisaṃkhyātamuttamamevaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ

ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम्अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम्

ye tvanye tattvakuśalāsteṣāmetannidarśanamataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānāmapi darśanam