Parva.Adhyaya 12.302

याज्ञवल्क्य उवाच · yājñavalkya uvāca

एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तमकृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा

ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattamakṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā

शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधाकोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना

śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhākoṭiśaśca karotyeṣa pratyagātmānamātmanā

सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamamtāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhuradhyātmacintakāḥ

केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात्पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम्

kevaleneha puṇyena gatimūrdhvāmavāpnuyātpuṇyapāpena mānuṣyamadharmeṇāpyadhogatim

द्वंद्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतःसत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे

dvaṃdvameṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥsattvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me

सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथातमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च

sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathātamasaśca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktameva ca

अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात्रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते

avyaktasattvasaṃyukto devalokamavāpnuyātrajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate

रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायतेरजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात्

rajastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyaterajastāmasasattvaiśca yukto mānuṣyamāpnuyāt

पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीषिणाम्शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत्

puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānamāhurmanīṣiṇāmśāśvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat

ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम्अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्

jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānamavraṇamacyutamatīndriyamabījaṃ ca janmamṛtyutamonudam

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिपस एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुरित्यभिधीयते

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipasa eṣa prakṛtiṣṭho hi tasthurityabhidhīyate

अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिवएतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि

acetanaścaiṣa mataḥ prakṛtisthaśca pārthivaetenādhiṣṭhitaścaiva sṛjate saṃharatyapi

जनक उवाच · janaka uvāca

अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुनेअमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ

anādinidhanāvetāvubhāveva mahāmuneamūrtimantāvacalāvaprakampyau ca nirvraṇau

अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनःचेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः

agrāhyāvṛṣiśārdūla kathameko hyacetanaḥcetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ

त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससेसाकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmamupāsasesākalyaṃ mokṣadharmasya śrotumicchāmi tattvataḥ

अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव चतथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः

astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva catathaivotkramaṇasthānaṃ dehino'pi viyujyataḥ

कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विजसांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च

kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tadbrūhi me dvijasāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca

अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तमविदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा

ariṣṭāni ca tattvena vaktumarhasi sattamaviditaṃ sarvametatte pāṇāvāmalakaṃ yathā