Parva.Adhyaya 12.324

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदा भक्तो भगवत आसीद्राजा महावसुःकिमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः

yadā bhakto bhagavata āsīdrājā mahāvasuḥkimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata

अजेन यष्टव्यमिति देवाः प्राहुर्द्विजोत्तमान्स च छागो ह्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः

ajena yaṣṭavyamiti devāḥ prāhurdvijottamānsa ca chāgo hyajo jñeyo nānyaḥ paśuriti sthitiḥ

ऋषय ऊचुःबीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिःअजसंज्ञानि बीजानि छागं न घ्नन्तुमर्हथ

ṛṣaya ūcuḥbījairyajñeṣu yaṣṭavyamiti vai vaidikī śrutiḥajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghnantumarhatha

नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुःइदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः

naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥidaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सहमार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुःअन्तरिक्षचरः श्रीमान्समग्रबलवाहनः

teṣāṃ saṃvadatāmevamṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ sahamārgāgato nṛpaśreṣṭhastaṃ deśaṃ prāptavānvasuḥantarikṣacaraḥ śrīmānsamagrabalavāhanaḥ

तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम्ऊचुर्द्विजातयो देवानेष छेत्स्यति संशयम्

taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagamūcurdvijātayo devāneṣa chetsyati saṃśayam

यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियःकथं स्विदन्यथा ब्रूयाद्वाक्यमेष महान्वसुः

yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥkathaṃ svidanyathā brūyādvākyameṣa mahānvasuḥ

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथाअपृच्छन्सहसाभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात्

evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathāapṛcchansahasābhyetya vasuṃ rājānamantikāt

भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैःएतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः

bho rājankena yaṣṭavyamajenāhosvidauṣadhaiḥetannaḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ

स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुःकस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समागताः

sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥkasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāgatāḥ

ऋषय ऊचुःधान्यैर्यष्टव्यमित्येष पक्षोऽस्माकं नराधिपदेवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः

ṛṣaya ūcuḥdhānyairyaṣṭavyamityeṣa pakṣo'smākaṃ narādhipadevānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājanvadasva naḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात्छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा

devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayātchāgenājena yaṣṭavyamevamuktaṃ vacastadā

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसःऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम्

kupitāste tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥūcurvasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पतअद्य प्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिःअस्मच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि

surapakṣo gṛhītaste yasmāttasmāddivaḥ pataadya prabhṛti te rājannākāśe vihatā gatiḥasmacchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi

ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदाअधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृपःस्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाज्ञया

tatastasminmuhūrte'tha rājoparicarastadāadho vai saṃbabhūvāśu bhūmervivarago nṛpaḥsmṛtistvenaṃ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā

देवास्तु सहिताः सर्वे वसोः शापविमोक्षणम्चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत्

devāstu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇamcintayāmāsuravyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat

अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मनाअस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः

anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanāasya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitairno divaukasaḥ

इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराःऊचुस्तं हृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा

iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayamīśvarāḥūcustaṃ hṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā

ब्रह्मण्यदेवं त्वं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम्कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविमोक्षणम्

brahmaṇyadevaṃ tvaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harimkāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryācchāpavimokṣaṇam

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम्अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम

mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanāmavaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama

यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम्एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृपसत्तम

yatastvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśānmedinītalamekaṃ tvanugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛpasattama

यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिष्यसेऽनघभूमेर्विवरगो भूत्वा तावन्तं कालमाप्स्यसियज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां महात्मभिः

yāvattvaṃ śāpadoṣeṇa kālamāsiṣyase'naghabhūmervivarago bhūtvā tāvantaṃ kālamāpsyasiyajñeṣu suhutāṃ viprairvasordhārāṃ mahātmabhiḥ

प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिरास्पृशेत्न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः

prāpsyase'smadanudhyānānmā ca tvāṃ glānirāspṛśetna kṣutpipāse rājendra bhūmeśchidre bhaviṣyataḥ

वसोर्धारानुपीतत्वात्तेजसाप्यायितेन चस देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति

vasordhārānupītatvāttejasāpyāyitena casa devo'smadvarātprīto brahmalokaṃ hi neṣyati

एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसःगताः स्वभवनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः

evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥgatāḥ svabhavanaṃ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ

चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारतजप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम्

cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhāratajapyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgatam

तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदमअयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन्

tatrāpi pañcabhiryajñaiḥ pañcakālānariṃdamaayajaddhariṃ surapatiṃ bhūmervivarago'pi san

ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिःअनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः

tato'sya tuṣṭo bhagavānbhaktyā nārāyaṇo hariḥananyabhaktasya satastatparasya jitātmanaḥ

वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम्गरुत्मन्तं महावेगमाबभाषे स्मयन्निव

varado bhagavānviṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamamgarutmantaṃ mahāvegamābabhāṣe smayanniva

द्विजोत्तम महाभाग गम्यतां वचनान्ममसम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा मां समाश्रितः

dvijottama mahābhāga gamyatāṃ vacanānmamasamrāḍrājā vasurnāma dharmātmā māṃ samāśritaḥ

ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम्मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम

brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalammānitāste tu viprendrāstvaṃ tu gaccha dvijottama

भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञयाअधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम्

bhūmervivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayāadhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram

गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान्विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः

garutmānatha vikṣipya pakṣau mārutavegavānviveśa vivaraṃ bhūmeryatrāste vāgyato vasuḥ

तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतःउत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत

tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥutpapāta nabhastūrṇaṃ tatra cainamamuñcata

तस्मिन्मुहूर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनःसशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः

tasminmuhūrte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥsaśarīro gataścaiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ

एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञयाप्राप्ता गतिरयज्वार्हा द्विजशापान्महात्मना

evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣāddevatājñayāprāptā gatirayajvārhā dvijaśāpānmahātmanā

केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरःततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च

kevalaṃ puruṣastena sevito harirīśvaraḥtataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokamavāpa ca

एतत्ते सर्वमाख्यातं ते भूता मानवा यथानारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिःतत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

etatte sarvamākhyātaṃ te bhūtā mānavā yathānārado'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavānṛṣiḥtatte sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa