Parva.Adhyaya 12.323

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुतेबभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते

tato'tīte mahākalpe utpanne'ṅgirasaḥ sutebabhūvurnirvṛtā devā jāte devapurohite

बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाःएभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः

bṛhadbrahma mahacceti śabdāḥ paryāyavācakāḥebhiḥ samanvito rājanguṇairvidvānbṛhaspatiḥ

तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुःअधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजम्

tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥadhītavāṃstadā śāstraṃ samyakcitraśikhaṇḍijam

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुःपालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा

sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥpālayāmāsa pṛthivīṃ divamākhaṇḍalo yathā

तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनःबृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह

tasya yajño mahānāsīdaśvamedho mahātmanaḥbṛhaspatirupādhyāyastatra hotā babhūva ha

प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयःएकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः

prajāpatisutāścātra sadasyāstvabhavaṃstrayaḥekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ

धनुषाक्षोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसूऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः

dhanuṣākṣo'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasūṛṣirmedhātithiścaiva tāṇḍyaścaiva mahānṛṣiḥ

ऋषिः शक्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यःकपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः

ṛṣiḥ śaktirmahābhāgastathā vedaśirāśca yaḥkapilaśca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ

आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजःकण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताःसंभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ

ādyaḥ kaṭhastaittiriśca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥkaṇvo'tha devahotraśca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥsaṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārāstasminrājanmahākratau

न तत्र पशुघातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत्अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतःआरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः

na tatra paśughāto'bhūtsa rājaivaṃ sthito'bhavatahiṃsraḥ śucirakṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥāraṇyakapadodgītā bhāgāstatropakalpitāḥ

प्रीतस्ततोऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनःसाक्षात्तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित्

prītastato'sya bhagavāndevadevaḥ purātanaḥsākṣāttaṃ darśayāmāsa so'dṛśyo'nyena kenacit

स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान्अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा

svayaṃ bhāgamupāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavānadṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā

बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवमुद्यम्य वेगितःआकाशं घ्नन्स्रुवः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत्

bṛhaspatistataḥ kruddhaḥ sruvamudyamya vegitaḥākāśaṃ ghnansruvaḥ pātai roṣādaśrūṇyavartayat

उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतःग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः

uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo'yamudyataḥgrāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैरिहकिमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर्विभुः

udyatā yajñabhāgā hi sākṣātprāptāḥ surairihakimarthamiha na prāpto darśanaṃ sa harirvibhuḥ

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान्वसुःप्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः

tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahānvasuḥprasādayāmāsa muniṃ sadasyāste ca sarvaśaḥ

ऊचुश्चैनमसंभ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसिनैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथाः

ūcuścainamasaṃbhrāntā na roṣaṃ kartumarhasinaiṣa dharmaḥ kṛtayuge yastvaṃ roṣamacīkṛthāḥ

अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतःन स शक्यस्त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पतेयस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुमर्हति

aroṣaṇo hyasau devo yasya bhāgo'yamudyataḥna sa śakyastvayā draṣṭumasmābhirvā bṛhaspateyasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭumarhati

एकतद्वितत्रिता ऊचुःवयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताःगता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशमुत्तराम्

ekatadvitatritā ūcuḥvayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥgatā niḥśreyasārthaṃ hi kadāciddiśamuttarām

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम्एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः

taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamamekapādasthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ

मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतःस देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम्कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति

meroruttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥsa deśo yatra nastaptaṃ tapaḥ paramadāruṇamkathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tviti

ततो व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणीसुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना

tato vratasyāvabhṛthe vāguvācāśarīriṇīsutaptaṃ vastapo viprāḥ prasannenāntarātmanā

यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम्क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः

yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhumkṣīrodadheruttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ

तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसःएकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम्

tatra nārāyaṇaparā mānavāścandravarcasaḥekāntabhāvopagatāste bhaktāḥ puruṣottamam

ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम्अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः

te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanamatīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ

एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनःगच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः

ekāntinaste puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥgacchadhvaṃ tatra munayastatrātmā me prakāśitaḥ

अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम्यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे

atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tāmaśarīriṇīmyathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ pratipedire

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवःततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत्

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittāstaddidṛkṣavaḥtato no dṛṣṭiviṣayastadā pratihato'bhavat

न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाःततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम्

na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohṛtadarśanāḥtato naḥ prādurabhavadvijñānaṃ devayogajam

न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुमञ्जसाततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत्

na kilātaptatapasā śakyate draṣṭumañjasātataḥ punarvarṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat

व्रतावसाने सुशुभान्नरान्ददृशिरे वयम्श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान्सर्वलक्षणलक्षितान्

vratāvasāne suśubhānnarāndadṛśire vayamśvetāṃścandrapratīkāśānsarvalakṣaṇalakṣitān

नित्याञ्जलिकृतान्ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान्मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिःतेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः

nityāñjalikṛtānbrahma japataḥ prāgudaṅmukhānmānaso nāma sa japo japyate tairmahātmabhiḥtenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ

या भवेन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षयेएकैकस्य प्रभा तादृक्साभवन्मानवस्य ह

yā bhavenmuniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣayeekaikasya prabhā tādṛksābhavanmānavasya ha

तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम्न तत्राभ्यधिकः कश्चित्सर्वे ते समतेजसः

tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayamna tatrābhyadhikaḥ kaścitsarve te samatejasaḥ

अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम्सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते

atha sūryasahasrasya prabhāṃ yugapadutthitāmsahasā dṛṣṭavantaḥ sma punareva bṛhaspate

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम्कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः

sahitāścābhyadhāvanta tataste mānavā drutamkṛtāñjalipuṭā hṛṣṭā nama ityeva vādinaḥ

ततोऽभिवदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम्बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः

tato'bhivadatāṃ teṣāmaśrauṣma vipulaṃ dhvanimbaliḥ kilopahriyate tasya devasya tairnaraiḥ

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसःन किंचिदपि पश्यामो हृतदृष्टिबलेन्द्रियाः

vayaṃ tu tejasā tasya sahasā hṛtacetasaḥna kiṃcidapi paśyāmo hṛtadṛṣṭibalendriyāḥ

एकस्तु शब्दोऽविरतः श्रुतोऽस्माभिरुदीरितःजितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन

ekastu śabdo'virataḥ śruto'smābhirudīritaḥjitaṃ te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वजइति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमीरितः

namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvajaiti śabdaḥ śruto'smābhiḥ śikṣākṣarasamīritaḥ

एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिःदिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा

etasminnantare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥdivyānyuvāha puṣpāṇi karmaṇyāścauṣadhīstathā

तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरैःनूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरितावयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया

tairiṣṭaḥ pañcakālajñairharirekāntibhirnaraiḥnūnaṃ tatrāgato devo yathā tairvāgudīritāvayaṃ tvenaṃ na paśyāmo mohitāstasya māyayā

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादितेचिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मोऽङ्गिरसां वर

mārute saṃnivṛtte ca balau ca pratipāditecintāvyākulitātmāno jātāḥ smo'ṅgirasāṃ vara

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषुअस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत्

mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣuasmānna kaścinmanasā cakṣuṣā vāpyapūjayat

तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रताःनास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः

te'pi svasthā munigaṇā ekabhāvamanuvratāḥnāsmāsu dadhire bhāvaṃ brahmabhāvamanuṣṭhitāḥ

ततोऽस्मान्सुपरिश्रान्तांस्तपसा चापि कर्शितान्उवाच खस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम्

tato'smānsupariśrāntāṃstapasā cāpi karśitānuvāca khasthaṃ kimapi bhūtaṃ tatrāśarīrakam

दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताःदृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैर्द्विजोत्तमाः

dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥdṛṣṭo bhavati deveśa ebhirdṛṣṭairdvijottamāḥ

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात्न स शक्यो अभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन

gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatamito'cirātna sa śakyo abhaktena draṣṭuṃ devaḥ kathaṃcana

कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैःशक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभामण्डलदुर्दृशः

kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥśakyo draṣṭuṃ sa bhagavānprabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ

महत्कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाःइतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च

mahatkāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhirdvijasattamāḥitaḥ kṛtayuge'tīte viparyāsaṃ gate'pi ca

वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे ततःसुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ

vaivasvate'ntare viprāḥ prāpte tretāyuge tataḥsurāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha

ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं स्म सोमपतस्य प्रसादात्प्राप्ताः स्मो देशमीप्सितमञ्जसा

tatastadadbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sma somapatasya prasādātprāptāḥ smo deśamīpsitamañjasā

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव चदेवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसिनारायणो महद्भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक्

evaṃ sutapasā caiva havyakavyaistathaiva cadevo'smābhirna dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tvaṃ draṣṭumarhasinārāyaṇo mahadbhūtaṃ viśvasṛgghavyakavyabhuk

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन चअनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीःसमानीय ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत्

evamekatavākyena dvitatritamatena caanunītaḥ sadasyaiśca bṛhaspatirudāradhīḥsamānīya tato yajñaṃ daivataṃ samapūjayat

समाप्तयज्ञो राजापि प्रजाः पालितवान्वसुःब्रह्मशापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः

samāptayajño rājāpi prajāḥ pālitavānvasuḥbrahmaśāpāddivo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṃ tataḥ

अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलःनारायणपरो भूत्वा नारायणपदं जगौ

antarbhūmigataścaiva satataṃ dharmavatsalaḥnārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇapadaṃ jagau

तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सःमहीतलाद्गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम्परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा

tasyaiva ca prasādena punarevotthitastu saḥmahītalādgataḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ samanantaramparāṃ gatimanuprāpta iti naiṣṭhikamañjasā