Parva.Adhyaya 12.327

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुःयज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा

kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥyajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियःप्रवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥpravṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताःकथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः

kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥkathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ

एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम्त्वया नारायणकथा श्रुता वै धर्मसंहिता

etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanamtvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā

इमे सब्रह्मका लोकाः ससुरासुरमानवाःक्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशःमोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम्

ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥkriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥmokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham

ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताःते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः

ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥte sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ

अहो हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनःयं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन्

aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥyaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan

किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित्प्रभुःसूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव चआकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः

kiṃ nu brahmā ca rudraśca śakraśca balabhitprabhuḥsūryastārādhipo vāyuragnirvaruṇa eva caākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ

प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम्ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षयमव्ययम्

pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitamtataste nāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣayamavyayam

स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताःदोषः कालपरीमाणे महानेष क्रियावताम्

smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥdoṣaḥ kālaparīmāṇe mahāneṣa kriyāvatām

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम्छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे

etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitamchindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विजकिमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvijakimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तमते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattamate yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वरनातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथानापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा

aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvaranātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathānāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartumañjasā

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुःकृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः

hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥkṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahānṛṣiḥ

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतःअहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः

sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान्शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान्

etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitānśaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamānmerau girivare ramye siddhacāraṇasevite

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत्एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितःततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत

teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavateṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥtataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदःपराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमुवाच ह

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥparāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamuvāca ha

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयामिति सत्तमाः

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇambhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānīyāmiti sattamāḥ

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य चनारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya canārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम्तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयमुत्तमम्यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा

traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitamtacchṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayamuttamamyathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā

परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाःमहापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा

paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥmahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā

तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्बुधाःअव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात्

tasmātprasūtamavyaktaṃ pradhānaṃ tadvidurbudhāḥavyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt

अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यतेयोऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम्सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः

aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyateyo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmahamso'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamamahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata

महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनःभूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तोऽष्ट ताञ्शृणु

mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇānnirmame punaḥbhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimanto'ṣṭa tāñśṛṇu

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुःवसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथाज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥvasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathājñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञान्यज्ञाङ्गसंयुतान्निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहःअष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत्

vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñānyajñāṅgasaṃyutānnirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥaṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोऽसृजत्स्वयम्एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः

rudro roṣātmako jāto daśānyānso'sṛjatsvayamekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ

ते रुद्राः प्रकृतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयःउत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः

te rudrāḥ prakṛtiścaiva sarve caiva surarṣayaḥutpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ

वयं हि सृष्टा भगवंस्त्वया वै प्रभविष्णुनायेन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह

vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃstvayā vai prabhaviṣṇunāyena yasminnadhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha

योऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो अधिकारोऽर्थचिन्तकःपरिपाल्यः कथं तेन सोऽधिकारोऽधिकारिणा

yo'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro'rthacintakaḥparipālyaḥ kathaṃ tena so'dhikāro'dhikāriṇā

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकःएवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत्

pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥevamukto mahādevo devāṃstānidamabravīt

साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वःममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता

sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥmamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहःकथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च मे

lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥkathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca me

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम्महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम्

itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇammahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथाक्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर्लोकहितार्थिनः

tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathākṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmurlokahitārthinaḥ

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम्स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा

te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitamsa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā

ऊर्ध्वं दृष्टिर्बाहवश्च एकाग्रं च मनोऽभवत्एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः

ūrdhvaṃ dṛṣṭirbāhavaśca ekāgraṃ ca mano'bhavatekapādasthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा तदुत्तमम्शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम्

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā taduttamamśuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām

भो भोः सब्रह्मका देवा ऋषयश्च तपोधनाःस्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम्

bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥsvāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyamuttamam

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत्प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम्

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahatpravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्ययाभोक्ष्यथास्य महासत्त्वास्तपसः फलमुत्तमम्

sutaptaṃ vastapo devā mamārādhanakāmyayābhokṣyathāsya mahāsattvāstapasaḥ phalamuttamam

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहःयूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः

eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥyūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशःतथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वराः

sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥtathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāramīśvarāḥ

श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाःततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः

śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥtataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन्तस्मिन्सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत्देवा देवर्षयश्चैव सर्वे भागानकल्पयन्

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharantasminsatre tadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayatdevā devarṣayaścaiva sarve bhāgānakalpayan

ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताःप्रापुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम्बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम्

te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥprāpurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ parambṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum

ततोऽथ वरदो देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान्अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः

tato'tha varado devastānsarvānamarānsthitānaśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ

येन यः कल्पितो भागः स तथा समुपागतःप्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम्

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥprīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam

एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम्यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैःयुगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः

etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavamyūyaṃ yajñairijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥyuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराःकल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान्

yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥkalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौस तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः

yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratausa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ

यूयं लोकान्धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताःसर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः

yūyaṃ lokāndhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥsarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताःताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ

yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥtābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha

यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैःमां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम

yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥmāṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सहएभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ

ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ sahaebhiḥ samyakprayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम्मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादितिचिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः

nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitammayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayāditicintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāramīśvarāḥ

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुःवसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥvasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताःप्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्येन कल्पिताः

ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥpravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatyena kalpitāḥ

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनःअनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥaniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनःसनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः

sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥsanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताःस्वयमागतविज्ञाना निवृत्तं धर्ममास्थिताः

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥsvayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmamāsthitāḥ

एते योगविदो मुख्याः सांख्यधर्मविदस्तथाआचार्या मोक्षशास्त्रे च मोक्षधर्मप्रवर्तकाः

ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidastathāācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्त्रिगुणो महान्तस्मात्परतरो योऽसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितःसोऽहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः

yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktāttriguṇo mahāntasmātparataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥso'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ

यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणिप्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोऽश्नुतेऽवशः

yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇipravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so'śnute'vaśaḥ

एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुःएष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहःमयानुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः

eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥeṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥmayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ

अस्य चैवानुजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितःब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वत्रसवरप्रदः

asya caivānujo rudro lalāṭādyaḥ samutthitaḥbrahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधिप्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम्

gacchadhvaṃ svānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhipravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram

प्रदृश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथापरिनिर्मितकालानि आयूंषि च सुरोत्तमाः

pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathāparinirmitakālāni āyūṃṣi ca surottamāḥ

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्ततेअहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्नैतदन्यथाचतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartateahiṃsyā yajñapaśavo yuge'sminnaitadanyathācatuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ

ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यतिप्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखेतत्र पादचतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति

tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyatiprokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhetatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यतिद्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyatidvipādahīno dharmaśca yuge tasminbhaviṣyati

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृतेएकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति

tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛteekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati

देवा ऊचुःएकपादस्थिते धर्मे यत्रक्वचनगामिनिकथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः

devā ūcuḥekapādasthite dharme yatrakvacanagāminikathaṃ kartavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ

श्रीभगवानुवाचयत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथाअहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाःस वै देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत्

śrībhagavānuvācayatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathāahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥsa vai deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथानमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान्

te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathānamaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān

गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितःदिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम्

gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥdidṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत्साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुगणित्रधृक्

taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahatsāṅgānāvartayanvedānkamaṇḍalugaṇitradhṛk

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम्लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया

tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasamlokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतःस परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥsa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā

लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधिधाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुःत्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा

lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhidhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥtvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यतिप्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyatiprādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयततेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः

evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyatatenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokamacirādgataḥ

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनःयज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा

evameṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥyajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम्प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम्

nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇāmpravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम्युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोका;न्युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryamyugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokā;nyugādau prabuddho jagaddhyutsasarja

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मनेअजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम्

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmaneajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथाआदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathāādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथावेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathāvedayajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca

समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिनेशान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे

samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśineśāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe

तपसां तेजसां चैव पतये यशसोऽपि चवाचश्च पतये नित्यं सरितां पतये तथा

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso'pi cavācaśca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमतेविवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmatevivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā

गुह्याय ज्ञानदृश्याय अक्षराय क्षराय चएष देवः संचरति सर्वत्रगतिरव्ययः

guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya caeṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatiravyayaḥ

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषाकथितं तच्च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः

evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣākathitaṃ tacca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरःगीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि

kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥgīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमतासर्वे शिष्याः सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित्

ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatāsarve śiṣyāḥ sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशां पतेचतुर्वेदोद्गताभिश्च ऋग्भिस्तमभितुष्टुवे

sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāṃ patecaturvedodgatābhiśca ṛgbhistamabhituṣṭuve

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसिएवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasievaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत्नमो भगवते कृत्वा समाहितमना नरः

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścedaṃ parikīrtayetnamo bhagavate kṛtvā samāhitamanā naraḥ

भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपसमन्वितःआतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

bhavatyarogo dyutimānbalarūpasamanvitaḥāturo mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

कामकामी लभेत्कामं दीर्घमायुरवाप्नुयात्ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत्वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्

kāmakāmī labhetkāmaṃ dīrghamāyuravāpnuyātbrāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavetvaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt

अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम्लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम्वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत्

aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patimlagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutamvandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथियो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम्

kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathiyo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम्समागमं चर्षिदिवौकसामिमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते

idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanamsamāgamaṃ carṣidivaukasāmimaṃ; niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante