Parva.Adhyaya 12.326

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवं स्तुतः स भगवान्गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिःतं मुनिं दर्शयामास नारदं विश्वरूपधृक्

evaṃ stutaḥ sa bhagavānguhyaistathyaiśca nāmabhiḥtaṃ muniṃ darśayāmāsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk

किंचिच्चन्द्रविशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान्कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः

kiṃciccandraviśuddhātmā kiṃciccandrādviśeṣavānkṛśānuvarṇaḥ kiṃcicca kiṃciddhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ

शुकपत्रवर्णः किंचिच्च किंचित्स्फटिकसप्रभःनीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित्

śukapatravarṇaḥ kiṃcicca kiṃcitsphaṭikasaprabhaḥnīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kvacit

प्रवालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णः क्वचिद्बभौक्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैडूर्यसदृशः क्वचित्

pravālāṅkuravarṇaśca śvetavarṇaḥ kvacidbabhaukvacitsuvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kvacit

नीलवैडूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित्मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित्

nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kvacitmayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kvacit

एतान्वर्णान्बहुविधान्रूपे बिभ्रत्सनातनःसहस्रनयनः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रपात्

etānvarṇānbahuvidhānrūpe bibhratsanātanaḥsahasranayanaḥ śrīmāñśataśīrṣaḥ sahasrapāt

सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित्ओंकारमुद्गिरन्वक्त्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम्

sahasrodarabāhuśca avyakta iti ca kvacitoṃkāramudgiranvaktrātsāvitrīṃ ca tadanvayām

शेषेभ्यश्चैव वक्त्रेभ्यश्चतुर्वेदोद्गतं वसुआरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी

śeṣebhyaścaiva vaktrebhyaścaturvedodgataṃ vasuāraṇyakaṃ jagau devo harirnārāyaṇo vaśī

वेदीं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपानथोपलान्अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम्धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा

vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhānmaṇirūpānathopalānajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanamdhārayāmāsa deveśo hastairyajñapatistadā

तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमःवाग्यतः प्रयतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम्तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः

taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥvāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaramtamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥ

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयःइमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः

ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥimaṃ deśamanuprāptā mama darśanalālasāḥ

न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चनऋते ह्येकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिको मतः

na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaścanaṛte hyekāntikaśreṣṭhāttvaṃ caivaikāntiko mataḥ

ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विजतास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम्

mamaitāstanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvijatāstvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam

वृणीष्व च वरं विप्र मत्तस्त्वं यमिहेच्छसिप्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः

vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattastvaṃ yamihecchasiprasanno'haṃ tavādyeha viśvamūrtirihāvyayaḥ

नारद उवाच · nārada uvāca

अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य चसद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया

adya me tapaso deva yamasya niyamasya casadyaḥ phalamavāptaṃ vai dṛṣṭo yadbhagavānmayā

वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनःभगवान्विश्वदृक्सिंहः सर्वमूर्तिर्महाप्रभुः

vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭastvaṃ yatsanātanaḥbhagavānviśvadṛksiṃhaḥ sarvamūrtirmahāprabhuḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम्उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम्

evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijamuvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram

इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसःएकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति

ime hyanindriyāhārā madbhaktāścandravarcasaḥekāgrāścintayeyurmāṃ naiṣāṃ vighno bhavediti

सिद्धाश्चैते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन्तमोरजोविनिर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम्

siddhāścaite mahābhāgāḥ purā hyekāntino'bhavantamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyantyasaṃśayam

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन चन घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः

na dṛśyaścakṣuṣā yo'sau na spṛśyaḥ sparśanena cana ghreyaścaiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वैयश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते

sattvaṃ rajastamaścaiva na guṇāstaṃ bhajanti vaiyaśca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यतिअजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा

bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyatiajo nityaḥ śāśvataśca nirguṇo niṣkalastathā

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकःपुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते

dvirdvādaśebhyastattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥpuruṣo niṣkriyaścaiva jñānadṛśyaśca kathyate

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमस वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः

yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattamasa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ

पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारदशुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन

paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nāradaśubhāśubhaiḥ karmabhiryo na lipyati kadācana

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणानेतान्प्रचक्षतेएते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च

sattvaṃ rajastamaścaiva guṇānetānpracakṣateete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca

एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यतेनिर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः

etānguṇāṃstu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyatenirguṇo guṇabhukcaiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ

जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयतेज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते

jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivyapsu pralīyatejyotiṣyāpaḥ pralīyante jyotirvāyau pralīyate

खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव चमनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते

khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasyākāśameva camano hi paramaṃ bhūtaṃ tadavyakte pralīyate

अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयतेनास्ति तस्मात्परतरं पुरुषाद्वै सनातनात्

avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkriye saṃpralīyatenāsti tasmātparataraṃ puruṣādvai sanātanāt

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम्ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamamṛte tamekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanamsarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम्

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamamte sametā mahātmānaḥ śarīramiti saṃjñitam

तदाविशति यो ब्रह्मन्नदृश्यो लघुविक्रमःउत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः

tadāviśati yo brahmannadṛśyo laghuvikramaḥutpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayanprabhuḥ

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित्न च जीवं विना ब्रह्मन्धातवश्चेष्टयन्त्युत

na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kvacitna ca jīvaṃ vinā brahmandhātavaśceṣṭayantyuta

स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुःतस्मात्सनत्कुमारत्वं यो लभेत स्वकर्मणा

sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥtasmātsanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā

यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षयेस मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते

yasmiṃśca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣayesa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate

तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कार्यं कारणमेव चयस्मात्सर्वं प्रभवति जगत्स्थावरजङ्गमम्सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु

tasmātprasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇameva cayasmātsarvaṃ prabhavati jagatsthāvarajaṅgamamso'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu

यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकःज्ञेयः स एव भगवाञ्जीवः संकर्षणः प्रभुः

yo vāsudevo bhagavānkṣetrajño nirguṇātmakaḥjñeyaḥ sa eva bhagavāñjīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ

संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यतेप्रद्युम्नाद्योऽनिरुद्धस्तु सोऽहंकारो महेश्वरः

saṃkarṣaṇācca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyatepradyumnādyo'niruddhastu so'haṃkāro maheśvaraḥ

मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम्अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद

mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagatsthāvarajaṅgamamakṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva saccāsaccaiva nārada

मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये ममअहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः

māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktāstu ye mamaahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ

निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहःएतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यतेइच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः

nirguṇo niṣkalaścaiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥetattvayā na vijñeyaṃ rūpavāniti dṛśyateicchanmuhūrtānnaśyeyamīśo'haṃ jagato guruḥ

माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारदसर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसिमयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम्

māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nāradasarvabhūtaguṇairyuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātumarhasimayaitatkathitaṃ samyaktava mūrticatuṣṭayam

सिद्धा ह्येते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन्तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने

siddhā hyete mahābhāgā narā hyekāntino'bhavantamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune

अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारदअहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितःमैवं ते बुद्धिरत्राभूद्दृष्टो जीवो मयेति च

ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nāradaahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥmaivaṃ te buddhiratrābhūddṛṣṭo jīvo mayeti ca

अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकःभूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम्

ahaṃ sarvatrago brahmanbhūtagrāmāntarātmakaḥbhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmyaham

हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्त्रो निरुक्तगःब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः

hiraṇyagarbho lokādiścaturvaktro niruktagaḥbrahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ

पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान्द्वादशैव तथादित्यान्वामं पार्श्वं समास्थितान्

paśyaikādaśa me rudrāndakṣiṇaṃ pārśvamāsthitāndvādaśaiva tathādityānvāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān

अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान्नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः

agrataścaiva me paśya vasūnaṣṭau surottamānnāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ

सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्त ऋषीनपिवेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः

sarvānprajāpatīnpaśya paśya sapta ṛṣīnapivedānyajñāṃśca śataśaḥ paśyāmṛtamathauṣadhīḥ

तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान्तथाष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत्

tapāṃsi niyamāṃścaiva yamānapi pṛthagvidhāntathāṣṭaguṇamaiśvaryamekasthaṃ paśya mūrtimat

श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम्वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम्

śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīmvedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm

ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम्अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा

dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaramambhodharānsamudrāṃśca sarāṃsi saritastathā

मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तमत्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्

mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃścaturaḥ paśya sattamatrīṃścaivemānguṇānpaśya matsthānmūrtivivarjitān

देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यतेदेवानां च पितॄणां च पिता ह्येकोऽहमादितः

devakāryādapi mune pitṛkāryaṃ viśiṣyatedevānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hyeko'hamāditaḥ

अहं हयशिरो भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरेपिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयान्वितम्

ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottarepibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam

मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत्स्वयम्ततस्तस्मै वरान्प्रीतो ददावहमनुत्तमान्

mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñamayajatsvayamtatastasmai varānprīto dadāvahamanuttamān

मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव चअहंकारकृतं चैव नाम पर्यायवाचकम्

matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvameva caahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam

त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश्चनत्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि

tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaścanatvaṃ caiva varado brahmanvarepsūnāṃ bhaviṣyasi

सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधनपितॄणां च महाभाग सततं संशितव्रतविविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि

surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhanapitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavratavividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvamupāsyo bhaviṣyasi

प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदाअनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा

prādurbhāvagataścāhaṃ surakāryeṣu nityadāanuśāsyastvayā brahmanniyojyaśca suto yathā

एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसेअहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम्

etāṃścānyāṃśca rucirānbrahmaṇe'mitatejaseahaṃ dattvā varānprīto nivṛttiparamo'bhavam

निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृतातस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः

nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtātasmānnivṛttimāpannaścaretsarvāṅganirvṛtaḥ

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम्कपिलं प्राहुराचार्याः सांख्यनिश्चितनिश्चयाः

vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanamkapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ

हिरण्यगर्भो भगवानेष छन्दसि सुष्टुतःसोऽहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa chandasi suṣṭutaḥso'haṃ yogagatirbrahmanyogaśāstreṣu śabditaḥ

एषोऽहं व्यक्तिमागम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतःततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनःकृत्वात्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च

eṣo'haṃ vyaktimāgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥtato yugasahasrānte saṃhariṣye jagatpunaḥkṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये द्विजोत्तमततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया

ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottamatato bhūyo jagatsarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā

अस्मन्मूर्तिश्चतुर्थी या सासृजच्छेषमव्ययम्स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नं सोऽप्यजीजनत्

asmanmūrtiścaturthī yā sāsṛjaccheṣamavyayamsa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so'pyajījanat

प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनःअनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तत्रादिकमलोद्भवः

pradyumnādaniruddho'haṃ sargo mama punaḥ punaḥaniruddhāttathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ

ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि चएतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः

brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi caetāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ

यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमयाविहनष्टौ पुनर्बलात्काल आनयत्यमितद्युतिःतथा बलादहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै

yathā sūryasya gaganādudayāstamayāvihanaṣṭau punarbalātkāla ānayatyamitadyutiḥtathā balādahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai

सत्त्वैराक्रान्तसर्वाङ्गां नष्टां सागरमेखलाम्आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपमास्थितः

sattvairākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalāmānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ

हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम्नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनःसुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम्

hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitamnārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥsurakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam

विरोचनस्य बलवान्बलिः पुत्रो महासुरःभविष्यति स शक्रं च स्वराज्याच्च्यावयिष्यति

virocanasya balavānbaliḥ putro mahāsuraḥbhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāccyāvayiṣyati

त्रैलोक्येऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौअदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात्

trailokye'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatauadityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt

ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसेदेवताः स्थापयिष्यामि स्वेषु स्थानेषु नारदबलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम्

tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejasedevatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nāradabaliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam

त्रेतायुगे भविष्यामि रामो भृगुकुलोद्वहःक्षत्रं चोत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम्

tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥkṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam

संधौ तु समनुप्राप्ते त्रेतायां द्वापरस्य चरामो दाशरथिर्भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः

saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya carāmo dāśarathirbhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ

त्रितोपघाताद्वैरूप्यमेकतोऽथ द्वितस्तथाप्राप्स्यतो वानरत्वं हि प्रजापतिसुतावृषी

tritopaghātādvairūpyamekato'tha dvitastathāprāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāvṛṣī

तयोर्ये त्वन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसःते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम द्विज

tayorye tvanvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥte sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija

ततो रक्षःपतिं घोरं पुलस्त्यकुलपांसनम्हनिष्ये रावणं संख्ये सगणं लोककण्टकम्

tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanamhaniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam

द्वापरस्य कलेश्चैव संधौ पर्यवसानिकेप्रादुर्भावः कंसहेतोर्मथुरायां भविष्यति

dvāparasya kaleścaiva saṃdhau paryavasānikeprādurbhāvaḥ kaṃsahetormathurāyāṃ bhaviṣyati

तत्राहं दानवान्हत्वा सुबहून्देवकण्टकान्कुशस्थलीं करिष्यामि निवासं द्वारकां पुरीम्

tatrāhaṃ dānavānhatvā subahūndevakaṇṭakānkuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm

वसानस्तत्र वै पुर्यामदितेर्विप्रियंकरम्हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीठं च दानवम्

vasānastatra vai puryāmaditervipriyaṃkaramhaniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam

प्राग्ज्योतिषपुरं रम्यं नानाधनसमन्वितम्कुशस्थलीं नयिष्यामि हत्वा वै दानवोत्तमान्

prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitamkuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān

शंकरं च महासेनं बाणप्रियहितैषिणम्पराजेष्याम्यथोद्युक्तौ देवलोकनमस्कृतौ

śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇamparājeṣyāmyathodyuktau devalokanamaskṛtau

ततः सुतं बलेर्जित्वा बाणं बाहुसहस्रिणम्विनाशयिष्यामि ततः सर्वान्सौभनिवासिनः

tataḥ sutaṃ balerjitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇamvināśayiṣyāmi tataḥ sarvānsaubhanivāsinaḥ

यः कालयवनः ख्यातो गर्गतेजोभिसंवृतःभविष्यति वधस्तस्य मत्त एव द्विजोत्तम

yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṃvṛtaḥbhaviṣyati vadhastasya matta eva dvijottama

जरासंधश्च बलवान्सर्वराजविरोधकःभविष्यत्यसुरः स्फीतो भूमिपालो गिरिव्रजेमम बुद्धिपरिस्पन्दाद्वधस्तस्य भविष्यति

jarāsaṃdhaśca balavānsarvarājavirodhakaḥbhaviṣyatyasuraḥ sphīto bhūmipālo girivrajemama buddhiparispandādvadhastasya bhaviṣyati

समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसुवासविः सुसहायो वै मम ह्येको भविष्यति

samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasuvāsaviḥ susahāyo vai mama hyeko bhaviṣyati

एवं लोका वदिष्यन्ति नरनारायणावृषीउद्युक्तौ दहतः क्षत्रं लोककार्यार्थमीश्वरौ

evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāvṛṣīudyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārthamīśvarau

कृत्वा भारावतरणं वसुधाया यथेप्सितम्सर्वसात्वतमुख्यानां द्वारकायाश्च सत्तमकरिष्ये प्रलयं घोरमात्मज्ञातिविनाशनम्

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitamsarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāśca sattamakariṣye pralayaṃ ghoramātmajñātivināśanam

कर्माण्यपरिमेयानि चतुर्मूर्तिधरो ह्यहम्कृत्वा लोकान्गमिष्यामि स्वानहं ब्रह्मसत्कृतान्

karmāṇyaparimeyāni caturmūrtidharo hyahamkṛtvā lokāngamiṣyāmi svānahaṃ brahmasatkṛtān

हंसो हयशिराश्चैव प्रादुर्भावा द्विजोत्तमयदा वेदश्रुतिर्नष्टा मया प्रत्याहृता तदासवेदाः सश्रुतीकाश्च कृताः पूर्वं कृते युगे

haṃso hayaśirāścaiva prādurbhāvā dvijottamayadā vedaśrutirnaṣṭā mayā pratyāhṛtā tadāsavedāḥ saśrutīkāśca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge

अतिक्रान्ताः पुराणेषु श्रुतास्ते यदि वा क्वचित्अतिक्रान्ताश्च बहवः प्रादुर्भावा ममोत्तमाःलोककार्याणि कृत्वा च पुनः स्वां प्रकृतिं गताः

atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutāste yadi vā kvacitatikrāntāśca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥlokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ

न ह्येतद्ब्रह्मणा प्राप्तमीदृशं मम दर्शनम्यत्त्वया प्राप्तमद्येह एकान्तगतबुद्धिना

na hyetadbrahmaṇā prāptamīdṛśaṃ mama darśanamyattvayā prāptamadyeha ekāntagatabuddhinā

एतत्ते सर्वमाख्यातं ब्रह्मन्भक्तिमतो मयापुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम

etatte sarvamākhyātaṃ brahmanbhaktimato mayāpurāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama

एवं स भगवान्देवो विश्वमूर्तिधरोऽव्ययःएतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत

evaṃ sa bhagavāndevo viśvamūrtidharo'vyayaḥetāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata

नारदोऽपि महातेजाः प्राप्यानुग्रहमीप्सितम्नरनारायणौ द्रष्टुं प्राद्रवद्बदराश्रमम्

nārado'pi mahātejāḥ prāpyānugrahamīpsitamnaranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravadbadarāśramam

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम्सांख्ययोगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम्

idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitamsāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam

नारायणमुखोद्गीतं नारदोऽश्रावयत्पुनःब्रह्मणः सदने तात यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado'śrāvayatpunaḥbrahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

एतदाश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतःकिं ब्रह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात्

etadāścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥkiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt

पितामहो हि भगवांस्तस्माद्देवादनन्तरःकथं स न विजानीयात्प्रभावममितौजसः

pitāmaho hi bhagavāṃstasmāddevādanantaraḥkathaṃ sa na vijānīyātprabhāvamamitaujasaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि चसमतीतानि राजेन्द्र सर्गाश्च प्रलयाश्च ह

mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni casamatītāni rājendra sargāśca pralayāśca ha

सर्गस्यादौ स्मृतो ब्रह्मा प्रजासर्गकरः प्रभुःजानाति देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृपपरमात्मानमीशानमात्मनः प्रभवं तथा

sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥjānāti devapravaraṃ bhūyaścāto'dhikaṃ nṛpaparamātmānamīśānamātmanaḥ prabhavaṃ tathā

ये त्वन्ये ब्रह्मसदने सिद्धसंघाः समागताःतेभ्यस्तच्छ्रावयामास पुराणं वेदसंमितम्

ye tvanye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥtebhyastacchrāvayāmāsa purāṇaṃ vedasaṃmitam

तेषां सकाशात्सूर्यश्च श्रुत्वा वै भावितात्मनाम्आत्मानुगामिनां ब्रह्म श्रावयामास भारत

teṣāṃ sakāśātsūryaśca śrutvā vai bhāvitātmanāmātmānugāmināṃ brahma śrāvayāmāsa bhārata

षट्षष्टिर्हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम्सूर्यस्य तपतो लोकान्निर्मिता ये पुरःसराःतेषामकथयत्सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम्

ṣaṭṣaṣṭirhi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāmsūryasya tapato lokānnirmitā ye puraḥsarāḥteṣāmakathayatsūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām

सूर्यानुगामिभिस्तात ऋषिभिस्तैर्महात्मभिःमेरौ समागता देवाः श्राविताश्चेदमुत्तमम्

sūryānugāmibhistāta ṛṣibhistairmahātmabhiḥmerau samāgatā devāḥ śrāvitāścedamuttamam

देवानां तु सकाशाद्वै ततः श्रुत्वासितो द्विजःश्रावयामास राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः

devānāṃ tu sakāśādvai tataḥ śrutvāsito dvijaḥśrāvayāmāsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ

मम चापि पिता तात कथयामास शंतनुःततो मयैतच्छ्रुत्वा च कीर्तितं तव भारत

mama cāpi pitā tāta kathayāmāsa śaṃtanuḥtato mayaitacchrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata

सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणं यैरिदं श्रुतम्सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः

surairvā munibhirvāpi purāṇaṃ yairidaṃ śrutamsarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ

इदमाख्यानमार्षेयं पारंपर्यागतं नृपनावासुदेवभक्ताय त्वया देयं कथंचन

idamākhyānamārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpanāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana

मत्तोऽन्यानि च ते राजन्नुपाख्यानशतानि वैयानि श्रुतानि धर्म्याणि तेषां सारोऽयमुद्धृतः

matto'nyāni ca te rājannupākhyānaśatāni vaiyāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro'yamuddhṛtaḥ

सुरासुरैर्यथा राजन्निर्मथ्यामृतमुद्धृतम्एवमेतत्पुरा विप्रैः कथामृतमिहोद्धृतम्

surāsurairyathā rājannirmathyāmṛtamuddhṛtamevametatpurā vipraiḥ kathāmṛtamihoddhṛtam

यश्चेदं पठते नित्यं यश्चेदं शृणुयान्नरःएकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः

yaścedaṃ paṭhate nityaṃ yaścedaṃ śṛṇuyānnaraḥekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभो नरःस सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥsa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśennātra saṃśayaḥ

मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम्जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तो भक्तगतिं व्रजेत्

mucyedārtastathā rogācchrutvemāmāditaḥ kathāmjijñāsurlabhate kāmānbhakto bhaktagatiṃ vrajet

त्वयापि सततं राजन्नभ्यर्च्यः पुरुषोत्तमःस हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः

tvayāpi satataṃ rājannabhyarcyaḥ puruṣottamaḥsa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ

ब्रह्मण्यदेवो भगवान्प्रीयतां ते सनातनःयुधिष्ठिर महाबाहो महाबाहुर्जनार्दनः

brahmaṇyadevo bhagavānprīyatāṃ te sanātanaḥyudhiṣṭhira mahābāho mahābāhurjanārdanaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वैतदाख्यानवरं धर्मराड्जनमेजयभ्रातरश्चास्य ते सर्वे नारायणपराभवन्

śrutvaitadākhyānavaraṃ dharmarāḍjanamejayabhrātaraścāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan

जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारतनित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीमुदीरयन्

jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhāratanityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīmudīrayan

यो ह्यस्माकं गुरुः श्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनो मुनिःस जगौ परमं जप्यं नारायणमुदीरयन्

yo hyasmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥsa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇamudīrayan

गत्वान्तरिक्षात्सततं क्षीरोदममृताशयम्पूजयित्वा च देवेशं पुनरायात्स्वमाश्रमम्

gatvāntarikṣātsatataṃ kṣīrodamamṛtāśayampūjayitvā ca deveśaṃ punarāyātsvamāśramam