Parva.Adhyaya 12.47

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहःकथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत्

śaratalpe śayānastu bharatānāṃ pitāmahaḥkathamutsṛṣṭavāndehaṃ kaṃ ca yogamadhārayat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितःभीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः

śṛṇuṣvāvahito rājañśucirbhūtvā samāhitaḥbhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ

निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरेसमावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः

nivṛttamātre tvayana uttare vai divākaresamāveśayadātmānamātmanyeva samāhitaḥ

विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितःशिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः

vikīrṇāṃśurivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥśiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ

व्यासेन वेदश्रवसा नारदेन सुरर्षिणादेवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना

vyāsena vedaśravasā nāradena surarṣiṇādevasthānena vātsyena tathāśmakasumantunā

एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिःश्रद्धादमपुरस्कारैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः

etaiścānyairmunigaṇairmahābhāgairmahātmabhiḥśraddhādamapuraskārairvṛtaścandra iva grahaiḥ

भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिराशरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः स्थितः

bhīṣmastu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girāśaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ

स्वरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम्योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्

svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanamyogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim

कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुम्भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत्

kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhumbhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevamathāstuvat

आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम्तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः

ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yāmtayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ

शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम्युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्

śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinamyuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim

यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति चगुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव

yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti caguṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठतिसदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि

yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhatisadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi

हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम्प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम्

hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇamprāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasāmgarīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु चगृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु

yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu cagṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu

चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम्यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः

caturbhiścaturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patimyaṃ divyairdevamarcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ

यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत्भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः

yaṃ devaṃ devakī devī vasudevādajījanatbhaumasya brahmaṇo guptyai dīptamagnimivāraṇiḥ

यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम्इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम्

yamananyo vyapetāśīrātmānaṃ vītakalmaṣamiṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmanyavasthitam

पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषुक्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे

purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣukṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe

अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम्अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्

ativāyvindrakarmāṇamatisūryāgnitejasamatibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim

यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम्वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम्

yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatastasthuṣāṃ patimvadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam

हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम्एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः

hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbhamaditirdaityanāśanamekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ

शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यःयश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः

śukle devānpitṝnkṛṣṇe tarpayatyamṛtena yaḥyaśca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ

महतस्तमसः पारे पुरुषं ज्वलनद्युतिम्यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः

mahatastamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutimyaṃ jñātvā mṛtyumatyeti tasmai jñeyātmane namaḥ

यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरेयं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः

yaṃ bṛhantaṃ bṛhatyukthe yamagnau yaṃ mahādhvareyaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ

ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम्यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः

ṛgyajuḥsāmadhāmānaṃ daśārdhahavirākṛtimyaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ

यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराःरथंतरबृहत्यक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः

yaḥ suparṇo yajurnāma chandogātrastrivṛcchirāḥrathaṃtarabṛhatyakṣastasmai stotrātmane namaḥ

यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिःहिरण्यवर्णः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः

yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjāmṛṣiḥhiraṇyavarṇaḥ śakunistasmai haṃsātmane namaḥ

पदाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनलक्षणम्यमाहुरक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः

padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjanalakṣaṇamyamāhurakṣaraṃ nityaṃ tasmai vāgātmane namaḥ

यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिनाधर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः

yaścinoti satāṃ setumṛtenāmṛtayoninādharmārthavyavahārāṅgaistasmai satyātmane namaḥ

यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणःपृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः

yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphalaiṣiṇaḥpṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ

यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयःक्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः

yaṃ taṃ vyaktasthamavyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥkṣetre kṣetrajñamāsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ

यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैःप्राहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः

yaṃ dṛgātmānamātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥprāhuḥ saptadaśaṃ sāṃkhyāstasmai sāṃkhyātmane namaḥ

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाःज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः

yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥjyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ

अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाःशान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः

apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥśāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ

योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुःसंभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः

yo'sau yugasahasrānte pradīptārcirvibhāvasuḥsaṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ

संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत्बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः

saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagatbālaḥ svapiti yaścaikastasmai māyātmane namaḥ

सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मनेचतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः

sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmanecatuḥsamudraparyāyayoganidrātmane namaḥ

अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम्पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः

ajasya nābhāvadhyekaṃ yasminviśvaṃ pratiṣṭhitampuṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषुकुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः

yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣukukṣau samudrāścatvārastasmai toyātmane namaḥ

युगेष्वावर्तते योंऽशैर्दिनर्त्वयनहायनैःसर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः

yugeṣvāvartate yoṃ'śairdinartvayanahāyanaiḥsargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशःपादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः

brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnamūrūdaraṃ viśaḥpādau yasyāśritāḥ śūdrāstasmai varṇātmane namaḥ

यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिःसूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः

yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥsūryaścakṣurdiśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ

विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैःप्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः

viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikairguṇaiḥprāhurviṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ

अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनःयो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः

annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥyo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ

परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतोश्च यःअनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः

paraḥ kālātparo yajñātparaḥ sadasatośca yaḥanādirādirviśvasya tasmai viśvātmane namaḥ

यो मोहयति भूतानि स्नेहरागानुबन्धनैःसर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः

yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥsargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ

आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम्यं ज्ञानिनोऽधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः

ātmajñānamidaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasvavasthitamyaṃ jñānino'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ

अप्रमेयशरीराय सर्वतोऽनन्तचक्षुषेअपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः

aprameyaśarīrāya sarvato'nantacakṣuṣeapāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणेकमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः

jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇekamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ

शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मनेभस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः

śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmanebhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ

पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनात्मनेअक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः

pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanātmaneakrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यःयश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥyaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभवअपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhavaapavargo'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषुनमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम्

namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣunamaste dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां प्रभवाप्ययत्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः

namaste bhagavanviṣṇo lokānāṃ prabhavāpyayatvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ

तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसुतच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम्

tena paśyāmi te divyānbhāvānhi triṣu vartmasutacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधराविक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः

divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharāvikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम्ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम्

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutamye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam

यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविःयथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा

yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥyathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā

त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवेयच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम

tvāṃ prapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣaveyacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa taddhyāyasva surottama

इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितःवाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः

iti vidyātapoyonirayonirviṣṇurīḍitaḥvāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ

एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसःनम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा

etāvaduktvā vacanaṃ bhīṣmastadgatamānasaḥnama ityeva kṛṣṇāya praṇāmamakarottadā

अभिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवःत्रैकाल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः

abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥtraikālyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ

तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनःभीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम्

tasminnuparate śabde tataste brahmavādinaḥbhīṣmaṃ vāgbhirbāṣpakaṇṭhāstamānarcurmahāmatim

ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम्भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः

te stuvantaśca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamambhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ

विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमःसहसोत्थाय संहृष्टो यानमेवान्वपद्यत

viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥsahasotthāya saṃhṛṣṭo yānamevānvapadyata

केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुःअपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ

keśavaḥ sātyakiścaiva rathenaikena jagmatuḥapareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanaṃjayau

भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थितौकृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्चापरं रथम्

bhīmaseno yamau cobhau rathamekaṃ samāsthitaukṛpo yuyutsuḥ sūtaśca saṃjayaścāparaṃ ratham

ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाःनेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुंधराम्

te rathairnagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥnemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām

ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता; द्विजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवेकृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं; स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत

tato giraḥ puruṣavarastavānvitā; dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruvekṛtāñjaliṃ praṇatamathāparaṃ janaṃ; sa keśihā muditamanābhyanandata