Parva.Adhyaya 12.66

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाःव्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह

śrutā me kathitāḥ pūrvaiścatvāro mānavāśramāḥvyākhyānameṣāmācakṣva pṛcchato me pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिरयथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः

viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhirayathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिरधर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप

yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhiradharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभसाध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम्

sarvāṇyetāni kaunteya vidyante manujarṣabhasādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām

अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिरसमेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत्

akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhirasamekṣiṇaśca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet

वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथायथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्

vettyādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathāyathoktavṛttervīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिरसमभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्

jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhirasamabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet

आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान्कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्

āhnikaṃ bhūtayajñāṃśca pitṛyajñāṃśca mānuṣānkurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात्दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत्

pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanātdīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम्तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्

vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanamtathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet

अजिह्ममशठं मार्गं सेवमानस्य भारतसर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्

ajihmamaśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhāratasarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारतप्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्

vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārataprayacchato'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारतआनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत्

sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastasya bhārataānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिरअनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत्

bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhiraanukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वहशरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्

balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvahaśaraṇāgateṣu kauravya kurvangārhasthyamāvaset

चराचराणां भूतानां रक्षामपि च सर्वशःयथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣāmapi ca sarvaśaḥyathārhapūjāṃ ca sadā kurvangārhasthyamāvaset

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम्निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत्तपः

jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇāmnigrahānugrahau pārtha gārhasthyamiti tattapaḥ

साधूनामर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम्पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्

sādhūnāmarcanīyānāṃ prajāsu viditātmanāmpālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारतआददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर

āśramasthāni sarvāṇi yastu veśmani bhārataādadīteha bhojyena tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत्आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavatāśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanuttamam

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदाआश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर

yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadāāśramasthaṃ tamapyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira

स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव चकुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर

sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva cakurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव चपालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्

deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāṃstathaiva capālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव चअर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत्

kāle vibhūtiṃ bhūtānāmupahārāṃstathaiva caarhayanpuruṣavyāghra sādhūnāmāśrame vaset

दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षतेसर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी

daśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣatesarvalokasya kaunteya rājā bhavati so''śramī

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवःपालिता यस्य विषये पादोंऽशस्तस्य भूपतेः

ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥpālitā yasya viṣaye pādoṃ'śastasya bhūpateḥ

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान्पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते

dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavānpārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिरते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ

ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhirate caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte'nagha

सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम्पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे

sarvāśramapade hyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayampāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवःन्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम्

ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥnyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham

धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरात्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति

dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarātyāgavātādhvagā śīghrā naustvā saṃtārayiṣyati

यदा निवृत्तः सर्वस्मात्कामो योऽस्य हृदि स्थितःतदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते

yadā nivṛttaḥ sarvasmātkāmo yo'sya hṛdi sthitaḥtadā bhavati sattvasthastato brahma samaśnute

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिपधर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः

suprasannastu bhāvena yogena ca narādhipadharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम्पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ

vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇāmpālane yatnamātiṣṭha sarvalokasya cānagha

वने चरति यो धर्ममाश्रमेषु च भारतरक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः

vane carati yo dharmamāśrameṣu ca bhāratarakṣayā tacchataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितःअनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वैर्दृष्टं सनातनम्

eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥanutiṣṭha tvamenaṃ vai pūrvairdṛṣṭaṃ sanātanam

चातुराश्रम्यमेकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डवधर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः

cāturāśramyamekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍavadharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ