Parva.Adhyaya 12.65

इन्द्र उवाच · indra uvāca

एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः; क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मःपाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैरुदारै;र्विपर्यये स्यादभावः प्रजानाम्

evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ; kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥpālyo yuṣmābhirlokasiṃhairudārai;rviparyaye syādabhāvaḥ prajānām

भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोग;मभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम्विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां; देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम्

bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayoga;mabhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānāmvidyādrājā sarvabhūtānukampāṃ; dehatyāgaṃ cāhave dharmamagryam

त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति; सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेतनित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं; प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते

tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti; sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajetanityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ; pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite

बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा; परस्य वा संहननाद्वदन्तिनित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी; चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः

bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṃhananādvadantinityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī; caredeko hyāśramaṃ dharmakāmaḥ

सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते; प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात्चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च; तैस्तैर्योगैर्नियमैरौरसैश्च

sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte; priyāpriye varjayanneva yatnātcāturvarṇyasthāpanātpālanācca; taistairyogairniyamairaurasaiśca

सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः; क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम्स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णा;स्तांस्तान्धर्मानयथावद्वदन्ति

sarvodyogairāśramaṃ dharmamāhuḥ; kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannamsvaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇā;stāṃstāndharmānayathāvadvadanti

निर्मर्यादे नित्यमर्थे विनष्टा;नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान्यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभा;च्छ्रेयांस्तस्मादाश्रमः क्षत्रधर्मः

nirmaryāde nityamarthe vinaṣṭā;nāhustānvai paśubhūtānmanuṣyānyathā nītiṃ gamayatyarthalobhā;cchreyāṃstasmādāśramaḥ kṣatradharmaḥ

त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां; यश्चैवोक्तोऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम्एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्य;मन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः

traividyānāṃ yā gatirbrāhmaṇānāṃ; yaścaivokto'thāśramo brāhmaṇānāmetatkarma brāhmaṇasyāhuragrya;manyatkurvañśūdravacchastravadhyaḥ

चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिवब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन

cāturāśramyadharmāśca vedadharmāśca pārthivabrāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyātkathaṃcana

अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यतेकर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः

anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyatekarmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ

यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हतिकर्मस्वनुपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः

yo vikarmasthito vipro na sa sanmānamarhatikarmasvanupayuñjānamaviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ

एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरै;रुत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेष धर्मःतस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये; वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे

ete dharmāḥ sarvavarṇāśca vīrai;rutkraṣṭavyāḥ kṣatriyaireṣa dharmaḥtasmājjyeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me

मान्धातोवाचयवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराःशकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः

māndhātovācayavanāḥ kirātā gāndhārāścīnāḥ śabarabarbarāḥśakāstuṣārāḥ kahvāśca pahlavāścāndhramadrakāḥ

ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशःब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः

oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāśca sarvaśaḥbrahmakṣatraprasūtāśca vaiśyāḥ śūdrāśca mānavāḥ

कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनःमद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः

kathaṃ dharmaṃ careyuste sarve viṣayavāsinaḥmadvidhaiśca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मेत्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ bhagavaṃstadbravīhi metvaṃ bandhubhūto hyasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara

इन्द्र उवाच · indra uvāca

मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिःआचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम्

mātāpitrorhi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām

भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिःवेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते

bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥvedadharmakriyāścaiva teṣāṃ dharmo vidhīyate

पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि चदानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युरेव ते

pitṛyajñāstathā kūpāḥ prapāśca śayanāni cadānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyureva te

अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम्भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च

ahiṃsā satyamakrodho vṛttidāyānupālanambharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucamadroha eva ca

दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छतापाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः

dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtimicchatāpākayajñā mahārhāśca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ

एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघसर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव

etānyevaṃprakārāṇi vihitāni purānaghasarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva

मान्धातोवाचदृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवःलिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि

māndhātovācadṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥliṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣvapi

इन्द्र उवाच · indra uvāca

विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृतेसंप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप

vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛtesaṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa

असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथाआश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्तेऽस्मिन्कृते युगे

asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginastathāāśramāṇāṃ vikalpāśca nivṛtte'sminkṛte yuge

अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीःउत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः

aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥutpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ

यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिःतदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः

yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥtadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ

परलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यतेन तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित्

paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo'vamanyatena tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kvacit

मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम्देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम्

mānuṣāṇāmadhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanamdevāśca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram

प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत्स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति

prajāpatirhi bhagavānyaḥ sarvamasṛjajjagatsa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatramicchati

प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम्स मे मान्यश्च पूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितम्

pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatimsa me mānyaśca pūjyaśca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुःजगाम भवनं विष्णुरक्षरं परमं पदम्

evamuktvā sa bhagavānmarudgaṇavṛtaḥ prabhuḥjagāma bhavanaṃ viṣṇurakṣaraṃ paramaṃ padam

एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघकः क्षत्रमवमन्येत चेतनावान्बहुश्रुतः

evaṃ pravartite dharme purā sucarite'naghakaḥ kṣatramavamanyeta cetanāvānbahuśrutaḥ

अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव चअन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः

anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva caantarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ

आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणेवर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ

ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇevartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te'nagha