Parva.Adhyaya 12.68

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभमनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह

kimāhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabhamanuṣyāṇāmadhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरःमहर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम्

rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥmaharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेःदक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्

sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥdakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतःप्रजानां हितमन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते

vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥprajānāṃ hitamanvicchandharmamūlaṃ viśāṃ pate

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन चकमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमत्यन्तमाप्नुयुः

kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena cakamarcanto mahāprājña sukhamatyantamāpnuyuḥ

इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसाराजसत्कारमव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः

iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasārājasatkāramavyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यतेप्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम्

rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyateprajā rājabhayādeva na khādanti parasparam

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम्प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते

rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukamprasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate

यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोःअन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम्

yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥandhe tamasi majjeyurapaśyantaḥ parasparam

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाःविहरेयुर्यथाकाममभिसृत्य पुनः पुनः

yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥvihareyuryathākāmamabhisṛtya punaḥ punaḥ

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम्अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः

vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparamabhāvamacireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ

एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाःअन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा

evameva vinā rājñā vinaśyeyurimāḥ prajāḥandhe tamasi majjeyuragopāḥ paśavo yathā

हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान्हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत्

hareyurbalavanto hi durbalānāṃ parigrahānhanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet

यानं वस्त्रमलंकारान्रत्नानि विविधानि चहरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत्

yānaṃ vastramalaṃkārānratnāni vividhāni cahareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet

ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहःविश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत्

mamedamiti loke'sminna bhavetsaṃparigrahaḥviśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत्

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurumkliśnīyurapi hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet

पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषुअधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत्

patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣuadharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet

वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्

vadhabandhaparikleśo nityamarthavatāṃ bhavetmamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet

अन्तश्चाकाशमेव स्याल्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत्पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत्

antaścākāśameva syālloko'yaṃ dasyusādbhavetpatecca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet

न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथःमज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत्

na yonipoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥmajjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet

न यज्ञाः संप्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाःन विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत्

na yajñāḥ saṃpravarteranvidhivatsvāptadakṣiṇāḥna vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet

न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराःघोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत्

na vṛṣāḥ saṃpravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet

त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम्क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्

trastamudvignahṛdayaṃ hāhābhūtamacetanamkṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाःविधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत्

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥvidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनःविद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत्

brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyeraṃstapasvinaḥvidyāsnātāstapaḥsnātā yadi rājā na pālayet

हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवःभयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्

hasto hastaṃ sa muṣṇīyādbhidyeransarvasetavaḥbhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet

न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनःकर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत्

na labheddharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥkartā svecchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet

अनयाः संप्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरःदुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत्

anayāḥ saṃpravarteranbhavedvai varṇasaṃkaraḥdurbhikṣamāviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरतेमनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः

vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śeratemanuṣyā rakṣitā rājñā samantādakutobhayāḥ

नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो हस्तस्य लङ्घनम्यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः

nākruṣṭaṃ sahate kaścitkuto hastasya laṅghanamyadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताःनिर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः

striyaścāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃkārabhūṣitāḥnirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ

धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम्अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः

dharmameva prapadyante na hiṃsanti parasparamanugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ

यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैःयुक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः

yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥyuktāścādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदातत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः

vārtāmūlo hyayaṃ lokastrayyā vai dhāryate sadātatsarvaṃ vartate samyagyadā rakṣati bhūmipaḥ

यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाःमहता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति

yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhāmādāya vahati prajāḥmahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati

यस्याभावे च भूतानामभावः स्यात्समन्ततःभावे च भावो नित्यः स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत्

yasyābhāve ca bhūtānāmabhāvaḥ syātsamantataḥbhāve ca bhāvo nityaḥ syātkastaṃ na pratipūjayet

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम्तिष्ठेत्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत्

tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvahamtiṣṭhetpriyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत्असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत्

yastasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpyanucintayetasaṃśayamiha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपःमहती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति

na hi jātvavamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥmahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati

कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदाभवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः

kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadābhavatyagnistathādityo mṛtyurvaiśravaṇo yamaḥ

यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसामिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः

yadā hyāsīdataḥ pāpāndahatyugreṇa tejasāmithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपःक्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः

yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥkṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान्सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः

aśucīṃśca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narānsaputrapautrānsāmātyāṃstadā bhavati so'ntakaḥ

यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छतिधार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा

yadā tvadhārmikānsarvāṃstīkṣṇairdaṇḍairniyacchatidhārmikāṃścānugṛhṇāti bhavatyatha yamastadā

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणःआच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम्

yadā tu dhanadhārābhistarpayatyupakāriṇaḥācchinatti ca ratnāni vividhānyapakāriṇām

श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षतितदा वैश्रवणो राजँल्लोके भवति भूमिपः

śriyaṃ dadāti kasmaicitkasmāccidapakarṣatitadā vaiśravaṇo rājam̐lloke bhavati bhūmipaḥ

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणाधर्म्यमाकाङ्क्षता लाभमीश्वरस्यानसूयता

nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇādharmyamākāṅkṣatā lābhamīśvarasyānasūyatā

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात्पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत्

na hi rājñaḥ pratīpāni kurvansukhamavāpnuyātputro bhrātā vayasyo vā yadyapyātmasamo bhavet

कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिःन तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते

kuryātkṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito'nilasārathiḥna tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kvacana vidyate

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत्मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः

tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayetmṛtyoriva jugupseta rājasvaharaṇānnaraḥ

नश्येदभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन्आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान्

naśyedabhimṛśansadyo mṛgaḥ kūṭamiva spṛśanātmasvamiva saṃrakṣedrājasvamiha buddhimān

महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसःपतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः

mahāntaṃ narakaṃ ghoramapratiṣṭhamacetasaḥpatanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ

राजा भोजो विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपःय एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमिच्छति

rājā bhojo virāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥya evaṃ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumicchati

तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियःमेधावी स्मृतिमान्दक्षः संश्रयेत महीपतिम्

tasmādbubhūṣurniyato jitātmā saṃyatendriyaḥmedhāvī smṛtimāndakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम्धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyamdharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayennṛpaḥ

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम्शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत्

dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyamśūramakṣudrakarmāṇaṃ niṣiddhajanamāśrayet

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम्राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति

rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyamrājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो; गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं चयमाश्रिता लोकमिमं परं च; जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्रम्

rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo; gatiḥ pratiṣṭhā sukhamuttamaṃ cayamāśritā lokamimaṃ paraṃ ca; jayanti samyakpuruṣā narendram

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेनमहद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा;स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति सत्कृतम्

narādhipaścāpyanuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdenamahadbhiriṣṭvā kratubhirmahāyaśā;striviṣṭape sthānamupaiti satkṛtam

स एवमुक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमःप्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजानां परिपालनम्

sa evamukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥprayatnātkṛtavānvīraḥ prajānāṃ paripālanam