Parva.Adhyaya 12.69

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यतेकथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः

pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyatekathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāśca śatravaḥ

कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम्कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत

kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇānviśvāsayetkathamkathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम्यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा

rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilamyatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवःअजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून्

ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहःजितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरीन्

etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥjitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādarīn

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दननगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह

nyaseta gulmāndurgeṣu saṃdhau ca kurunandananagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha

संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य चमध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने

saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya camadhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane

प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन्पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान्

praṇidhīṃśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīnpuṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsātapakṣamān

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु चपुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः

amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu caputreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसुयथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते

pure janapade caiva tathā sāmantarājasuyathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभआपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु

cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabhaāpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमेवेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च

ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgameveśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणःचारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव

evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥcāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मनाअमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा

yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanāamātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsaṃdhiṃ balīyasā

अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वैलिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः

ajñāyamāno hīnatve kuryātsaṃdhiṃ pareṇa vailipsurvā kaṃcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च येसंदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन्

guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca yesaṃdadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिःपूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः

ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥpūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिःअशक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्

yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥaśakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम्व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः

yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaramvyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखीपूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा

yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhīpūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā

न च वश्यो भवेदस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान्हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत्

na ca vaśyo bhavedasya nṛpo yadyapi vīryavānhīnaśca balavīryābhyāṃ karśayaṃstaṃ parāvaset

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैःअमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत्वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता

rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥamātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayetvarjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā

उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिःसान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिपयमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः

upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥsāntvenānupradānena bhedena ca narādhipayamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeddhi paṇḍitaḥ

आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दनषड्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये

ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandanaṣaḍbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye

दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव चतन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै

daśadharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva catannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयःभक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते

yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥbhaktiścaiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite

सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम्व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम्

sutaṃ ca sthāpayedrājā prājñaṃ sarvārthadarśinamvyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam

आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथान्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान्

ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathānyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात्नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते

samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyātnṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharme praśasyate

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत्दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत

vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavetdānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराःक्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः

ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥkriyālope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसात्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत्

yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasātridhā tvākrandya mitrāṇi vidhānamupakalpayet

घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपिप्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि

ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapipraveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत्धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः

ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayetdhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ

सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपःअसंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम्

sasyābhihāraṃ kuryācca svayameva narādhipaḥasaṃbhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान्विनाशयेद्वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै

kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarānvināśayedvā sarvasvaṃ balenātha svakena vai

नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमानवसादयेत्जलं निस्रावयेत्सर्वमनिस्राव्यं च दूषयेत्

nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramānavasādayetjalaṃ nisrāvayetsarvamanisrāvyaṃ ca dūṣayet

तदात्वेनायतीभिश्च विवदन्भूम्यनन्तरम्प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकालेऽप्युपस्थिते

tadātvenāyatībhiśca vivadanbhūmyanantarampratīghātaḥ parasyājau mitrakāle'pyupasthite

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत्सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत्

durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayetsarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथाचैत्यानां सर्वथा वर्ज्यमपि पत्रस्य पातनम्

pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayettathācaityānāṃ sarvathā varjyamapi patrasya pātanam

प्रकण्ठीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तथाआपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः

prakaṇṭhīḥ kārayetsamyagākāśajananīstathāāpūrayecca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ

कडङ्गद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य हतेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत्

kaḍaṅgadvārakāṇi syurucchvāsārthe purasya hateṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदाआरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत्

dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadāāropayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत्संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वं पयोर्थिभिः

kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayetsaṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvaṃ payorthibhiḥ

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत्निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात्पुरः

tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayetnirharecca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayātpuraḥ

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपःन दिवाग्निर्ज्वलेद्गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम्

naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥna divāgnirjvaledgehe varjayitvāgnihotrikam

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः समाहितःगृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः

karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ samāhitaḥgṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syāddhutāśanaḥ

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत्प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै

mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavetpraghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान्कुशीलवान्बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा

bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva kṣībonmattānkuśīlavānbāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te'nyathā

चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु चयथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः

catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu cayathārhavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपःप्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत्

viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥprapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशःअश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च

bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥaśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि चन जातु कश्चित्पश्येत्तु गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

parikhāścaiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni cana jātu kaścitpaśyettu guhyametadyudhiṣṭhira

अथ संनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितःतैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः

atha saṃnicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥtailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम्यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान्

aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaraparṇināmyavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम्संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः

āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsavarmaṇāmsaṃcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि चचतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषतः

auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni cacaturvidhāṃśca vaidyānvai saṃgṛhṇīyādviśeṣataḥ

नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथाशोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः

naṭāśca nartakāścaiva mallā māyāvinastathāśobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितःपौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान्

yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥpaurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān

कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसंचयैःमानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च

kṛte karmaṇi rājendra pūjayeddhanasaṃcayaiḥmānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दनगतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम्

nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandanagatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstreṣu darśitam

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मेआत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि

rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha meātmāmātyaśca kośaśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi

तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दनएतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः

tathā janapadaścaiva puraṃ ca kurunandanaetatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ

षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गमपरं तथायो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीमिमाम्

ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargamaparaṃ tathāyo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīmimām

षाड्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिरसंधायासनमित्येव यात्रासंधानमेव च

ṣāḍguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhirasaṃdhāyāsanamityeva yātrāsaṃdhānameva ca

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य चद्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च

vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ saṃparigṛhya cadvaidhībhāvastathānyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणुक्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गमपरं तथा

trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇukṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargamaparaṃ tathā

धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतःधर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम्

dharmaścārthaśca kāmaśca sevitavyo'tha kālataḥdharmeṇa hi mahīpālaściraṃ pālayate mahīm

अस्मिन्नर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम्यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि

asminnarthe ca yau ślokau gītāvaṅgirasā svayamyādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक्संपाल्य मेदिनीम्पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते

kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyaksaṃpālya medinīmpālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate

किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपिअपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः

kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarairapiapālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ