Parva.Adhyaya 12.79

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारतकथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा

vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttirāpatsu bhāratakathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्कृषिगोरक्षमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये

aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayetkṛṣigorakṣamāsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयतेब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ

kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyatebrāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सुरा लवणमित्येव तिलान्केसरिणः पशून्ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर

surā lavaṇamityeva tilānkesariṇaḥ paśūnṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत्एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्

sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayeteteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट्धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭdhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवःनिमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत

pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥnimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम्एवं समीक्ष्य निमयन्नाधर्मोऽस्ति कदाचन

vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidamevaṃ samīkṣya nimayannādharmo'sti kadācana

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनःव्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥvyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतुरुचिते वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते

bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchaturucite vartate dharmo na balātsaṃpravartate

इत्येवं संप्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाःऋषीणामितरेषां च साधु चेदमसंशयम्

ityevaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu cedamasaṃśayam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाःव्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम्

atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥvyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam

राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्परायणम्एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह

rājā trātā na loke syātkiṃ tadā syātparāyaṇametanme saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन चब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः

dānena tapasā yajñairadroheṇa damena cabrāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततःराज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः

teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥrājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम्तस्माद्ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता

rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇamtasmādbrahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसंदधेत्तदा वर्णा यथाधर्ममाविशेयुः स्वकर्मसु

yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisaṃdadhettadā varṇā yathādharmamāviśeyuḥ svakarmasu

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृतेसर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर

unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛtesarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणान्प्रतिकस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम्

atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇānpratikastasya brāhmaṇastrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन चअमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्

tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena caamāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet

क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतःब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥbrahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitamteṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यतेक्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः

yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhipadyatekṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिरसमुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च

tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhirasamudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बलेदुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः

brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbaleduṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati sarvaśaḥ

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनःब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च

ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥbrāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca

मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति तेब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते

manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti tebrāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇamiṣyate

अति स्विष्टस्वधीतानां लोकानति तपस्विनाम्अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम्एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः

ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokānati tapasvināmanāśakāgnyorviśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatimevamevātmanastyāgānnānyaṃ dharmaṃ vidurjanāḥ

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वतिब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकताब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरब्रवीत्

tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvatibrahmadviṣo niyacchantasteṣāṃ no'stu salokatābrahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanurabravīt

यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युतदुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे

yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyutaduṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपिकारणाद्देशकालस्य देशकालः स तादृशः

bhavatyadharmo dharmo hi dharmādharmāvubhāvapikāraṇāddeśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम्धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम्

maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamamdharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यतिआत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य नियमेषु च

brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyatiātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरेसंप्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद्बली

abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkaresaṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadyanyo'bhibhavedbalī

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तमदस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयन्

brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattamadasyubhyo'tha prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्संवार्यो वा भवेन्न वान स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः

kāryaṃ kuryānna vā kuryātsaṃvāryo vā bhavenna vāna sma śastraṃ grahītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अपारे यो भवेत्पारमप्लवे यः प्लवो भवेत्शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति

apāre yo bhavetpāramaplave yaḥ plavo bhavetśūdro vā yadi vāpyanyaḥ sarvathā mānamarhati

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम्अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः

yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukhamanāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ

तमेव पूजयेरंस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम्महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति

tameva pūjayeraṃste prītyā svamiva bāndhavammahaddhyabhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānamarhati

किमुक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धयावन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता

kimukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpyadugdhayāvandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñāpyarakṣatā

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगःयथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम्

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥyathā hyanetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram

एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश्च न रक्षितान वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः

evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaśca na rakṣitāna varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत्स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्

nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nibarhayetsa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam