Parva.Adhyaya 12.8

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमीअभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः

athārjuna uvācedamadhikṣipta ivākṣamīabhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमःस्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन्मुहुः

darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥsmayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥ

अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम्यत्कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम्

aho duḥkhamaho kṛcchramaho vaiklavyamuttamamyatkṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyamuttamām

शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम्हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात्

śatrūnhatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditāmhatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनःकिमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्छितः

klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥkimarthaṃ ca mahīpālānavadhīḥ krodhamūrchitaḥ

यो ह्याजिजीविषेद्भैक्ष्यं कर्मणा नैव केनचित्समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिंचनःसर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः

yo hyājijīviṣedbhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kenacitsamārambhānbubhūṣeta hatasvastirakiṃcanaḥsarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमास्थाय जीवतःसंत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति

kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttimāsthāya jīvataḥsaṃtyajya rājyamṛddhaṃ te loko'yaṃ kiṃ vadiṣyati

सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिंचनःकस्मादाशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो

sarvārambhānsamutsṛjya hatasvastirakiṃcanaḥkasmādāśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavatprabho

अस्मिन्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम्धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे

asminrājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharāmdharmārthāvakhilau hitvā vanaṃ mauḍhyātpratiṣṭhase

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवःभवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वामेव किल्बिषम्

yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantyasādhavaḥbhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvāmeva kilbiṣam

आकिंचन्यमनाशास्यमिति वै नहुषोऽब्रवीत्कृत्या नृशंसा ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह

ākiṃcanyamanāśāsyamiti vai nahuṣo'bravītkṛtyā nṛśaṃsā hyadhane dhigastvadhanatāmiha

अश्वस्तनमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान्यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते

aśvastanamṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tadbhavānyaṃ tvimaṃ dharmamityāhurdhanādeṣa pravartate

धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यःह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि

dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥhriyamāṇe dhane rājanvayaṃ kasya kṣamemahi

अभिशस्तवत्प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति

abhiśastavatprapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitamdāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati

पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यतेविशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च

patitaḥ śocyate rājannirdhanaścāpi śocyateviśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततःक्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः

arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥkriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ

अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिपप्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति

arthāddharmaśca kāmaśca svargaścaiva narādhipaprāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसःव्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥvyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाःयस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥyasyārthāḥ sa pumām̐lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सताअर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः

adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatāarthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ

धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमःअर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप

dharmaḥ kāmaśca svargaśca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥarthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa

धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्ततेनाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम

dhanātkulaṃ prabhavati dhanāddharmaḥ pravartatenādhanasyāstyayaṃ loko na paraḥ puruṣottama

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठतिधनाद्धि धर्मः स्रवति शैलाद्गिरिनदी यथा

nādhano dharmakṛtyāni yathāvadanutiṣṭhatidhanāddhi dharmaḥ sravati śailādgirinadī yathā

यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिःस वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः

yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥsa vai rājankṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथाराजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधादृध्यन्ति देवताः

avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathārājankimanyajjñātīnāṃ vadhādṛdhyanti devatāḥ

न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत्एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः

na ceddhartavyamanyasya kathaṃ taddharmamārabhetetāvāneva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ

अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चितासर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः

adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitāsarvathā dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ

द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशःइति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः

drohāddevairavāptāni divi sthānāni sarvaśaḥiti devā vyavasitā vedavādāśca śāśvatāḥ

अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति चकृत्स्नं तदेव च श्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः

adhīyante tapasyanti yajante yājayanti cakṛtsnaṃ tadeva ca śreyo yadapyādadate'nyataḥ

न पश्यामोऽनपहृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम्एवमेव हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम्

na paśyāmo'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃcitkvacidvayamevameva hi rājāno jayanti pṛthivīmimām

जित्वा ममत्वं ब्रुवते पुत्रा इव पितुर्धनेराजर्षयो जितस्वर्गा धर्मो ह्येषां निगद्यते

jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva piturdhanerājarṣayo jitasvargā dharmo hyeṣāṃ nigadyate

यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दशएवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति

yathaiva pūrṇādudadheḥ syandantyāpo diśo daśaevaṃ rājakulādvittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati

आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य चअम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता

āsīdiyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya caambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणःतं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं देवकिल्बिषम्

sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥtaṃ cenna yajase rājanprāptastvaṃ devakilbiṣam

येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावताउपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते

yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatāupetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखेजुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना

viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhejuhāva sarvabhūtāni tathaivātmānamātmanā

शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्यान्तमनुशुश्रुममहान्दाशरथः पन्था मा राजन्कापथं गमः

śāśvato'yaṃ bhūtipatho nāsyāntamanuśuśrumamahāndāśarathaḥ panthā mā rājankāpathaṃ gamaḥ