Parva.Adhyaya 12.81

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह

yadapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkarampuruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञोऽर्थसचिवो भवेत्कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत्

kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño'rthasacivo bhavetkīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe nāpi viśvaset

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युतसहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा

caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyutasahārtho bhajamānaśca sahajaḥ kṛtrimastathā

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोःयतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत्

dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥyato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet

यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत्धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः

yastasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayetdharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ

चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौसर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः

caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparausarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryamātmanaḥ

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणेप्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत

na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇepramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणःअरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति

asādhuḥ sādhutāmeti sādhurbhavati dāruṇaḥariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत्तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत्

anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvasettasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकःअविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते

ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥaviśvāsaśca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate

अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यतेयस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति

akālamṛtyurviśvāso viśvasanhi vipadyateyasminkaroti viśvāsamicchatastasya jīvati

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित्एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी

tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣuciteṣā nītigatistāta lakṣmīścaiva sanātanī

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत्नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः

yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśetnityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छतिन तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः

yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchatina tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छतियमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत्

tathaivātyudakādbhītastasya bhedanamicchatiyamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vinirdiśet

यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत्एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते

yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavetetaduttamamitrasya nimittamabhicakṣate

यं मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदितितस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा

yaṃ manyeta mamābhāvādasyābhāvo bhavedititasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā

तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत्नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु

taṃ śaktyā vardhamānaśca sarvataḥ paribṛṃhayetnityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम्ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः

kṣatādbhītaṃ vijānīyāduttamaṃ mitralakṣaṇamye tasya kṣatamicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ

व्यसनान्नित्यभीतोऽसौ समृद्ध्यामेव तृप्यतेयत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते

vyasanānnityabhīto'sau samṛddhyāmeva tṛpyateyatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकःकुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

rūpavarṇasvaropetastitikṣuranasūyakaḥkulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान्यो मानितोऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन

medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavānyo mānito'mānito vā na saṃdūṣyetkadācana

ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतःगृहे वसेदमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः

ṛtvigvā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥgṛhe vasedamātyaste yaḥ syātparamapūjitaḥ

स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोःविश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा

sa te vidyātparaṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥviśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम्एकार्थादेव भूतानां भेदो भवति सर्वदा

naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparamekārthādeva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā

कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितःसमर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः

kīrtipradhāno yaśca syādyaśca syātsamaye sthitaḥsamarthānyaśca na dveṣṭi samarthānkurute ca yaḥ

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत्दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmamutsṛjetdakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ

शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदःकुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरनसूयकः

śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥkulīnaḥ śīlasaṃpannastitikṣuranasūyakaḥ

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताःपूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः

ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥpūjitāḥ saṃvibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ

कृत्स्नमेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसुयुक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च

kṛtsnamete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasuyuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayanti ca

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदाअनुतिष्ठन्ति चैवार्थानाचक्षाणाः परस्परम्

ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadāanutiṣṭhanti caivārthānācakṣāṇāḥ parasparam

ज्ञातिभ्यश्चैव बिभ्येथा मृत्योरिव यतः सदाउपराजेव राजर्धिं ज्ञातिर्न सहते सदा

jñātibhyaścaiva bibhyethā mṛtyoriva yataḥ sadāuparājeva rājardhiṃ jñātirna sahate sadā

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनःनान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति

ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥnānyo jñātermahābāho vināśamabhinandati

अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास्त्वतः परम्अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्युत

ajñātitā nātisukhā nāvajñeyāstvataḥ paramajñātimantaṃ puruṣaṃ pare paribhavantyuta

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम्नान्यैर्निकारं सहते ज्ञातेर्ज्ञातिः कदाचन

nikṛtasya narairanyairjñātireva parāyaṇamnānyairnikāraṃ sahate jñāterjñātiḥ kadācana

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैरपितेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते

ātmānameva jānāti nikṛtaṃ bāndhavairapiteṣu santi guṇāścaiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्दिग्धमस्यतिउभयं ज्ञातिलोकेषु दृश्यते साध्वसाधु च

nājñātiranugṛhṇāti nājñātirdigdhamasyatiubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca

तान्मानयेत्पूजयेच्च नित्यं वाचा च कर्मणाकुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिदाचरेत्

tānmānayetpūjayecca nityaṃ vācā ca karmaṇākuryācca priyametebhyo nāpriyaṃ kiṃcidācaret

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदान हि दोषो गुणो वेति निस्पृक्तस्तेषु दृश्यते

viśvastavadaviśvastasteṣu varteta sarvadāna hi doṣo guṇo veti nispṛktasteṣu dṛśyate

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनःअमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि

tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥamitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavantyapi

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डलेमित्रेष्वमित्रेष्वैश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति

ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍalemitreṣvamitreṣvaiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati