Parva.Adhyaya 13.12

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत्एतन्मे संशयं राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि

strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavetetanme saṃśayaṃ rājanyathāvadvaktumarhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairamabhūtpurā

पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकःअपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत्

purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣiratidhārmikaḥaputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñamāharat

अग्निष्टुं नाम राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलःप्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते

agniṣṭuṃ nāma rājarṣirindradviṣṭaṃ mahābalaḥprāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmasya ceṣyate

इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरःअन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः

indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥantaraṃ tasya rājarṣeranvicchanniyatātmanaḥ

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयामटतो नृपइदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत्

kasyacittvatha kālasya mṛgayāmaṭato nṛpaidamantaramityeva śakro nṛpamamohayat

एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितःन दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा

ekāśvena ca rājarṣirbhrānta indreṇa mohitaḥna diśo'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditastadā

इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपःसरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणासोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम्

itaścetaśca vai dhāvañśramatṛṣṇārdito nṛpaḥsaro'paśyatsuruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇāso'vagāhya sarastāta pāyayāmāsa vājinam

अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमःअवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वमवाप ह

atha pītodakaṃ so'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥavagāhya tataḥ snāto rājā strītvamavāpa ha

आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमःचिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः

ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥcintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ

आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम्अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतमौरसम्

ārohiṣye kathaṃ tvaśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puramagniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatamaurasam

जातं महाबलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम्दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च

jātaṃ mahābalānāṃ vai tānpravakṣyāmi kiṃ tvahamdāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca

मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव चस्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिःव्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः

mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva castrīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥvyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ

पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत्स्त्रीभावात्कथमश्वं तु पुनरारोढुमुत्सहे

pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me'bhavatstrībhāvātkathamaśvaṃ tu punarāroḍhumutsahe

महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपःपुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम

mahatā tvatha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥpunarāyātpuraṃ tāta strībhūto nṛpasattama

पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च तेकिं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः

putrā dārāśca bhṛtyāśca paurajānapadāśca tekiṃ nvidaṃ tviti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरःमृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम्उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः

athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥmṛgayāmasmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍhamudbhrāntaḥ prāviśaṃ ghorāmaṭavīṃ daivamohitaḥ

अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनःसरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम्

aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥsaraḥ suruciraprakhyamapaśyaṃ pakṣibhirvṛtam

तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयःअतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च

tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivānna saṃśayaḥatṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca

उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमःसंप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाःअभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः

uvāca putrāṃśca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥsaṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥabhiṣicya sa putrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ

तामाश्रमे स्त्रियं तात तापसोऽभ्यवपद्यततापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेऽप्यभवच्छतम्

tāmāśrame striyaṃ tāta tāpaso'bhyavapadyatatāpasenāsya putrāṇāmāśrame'pyabhavacchatam

अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रानभाषतपुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः

atha sā tānsutāngṛhya pūrvaputrānabhāṣatapuruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ

एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाःसहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा

ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥsahitā bhrātaraste'tha rājyaṃ bubhujire tadā

तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम्चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतःउपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया

tāndṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānānrājyamuttamamcintayāmāsa devendro manyunābhipariplutaḥupakāro'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā

ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुःभेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्

tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥbhedayāmāsa tāngatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān

भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितुः सुताःराज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः

bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye'pyekasya pituḥ sutāḥrājyahetorvivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ

यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताःकश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथायुष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः

yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyāstāpasasyetare sutāḥkaśyapasya surāścaiva asurāśca sutāstathāyuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ

इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन्तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह

indreṇa bheditāste tu yuddhe'nyonyamapātayantacchrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha

ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छतकेन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने

brāhmaṇacchadmanābhyetya tāmindro'thānvapṛcchatakena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane

ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमब्रवीत्पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते

brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇamabravītputrāṇāṃ dve śate brahmankālena vinipātite

अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मयासमुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम

ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayāsamutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ dvijottama

कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वनेअवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तमपुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः

kadācinmṛgayāṃ yāta udbhrānto gahane vaneavagāḍhaśca sarasi strībhūto brāhmaṇottamaputrānrājye pratiṣṭhāpya vanamasmi tato gataḥ

स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मनाआश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतास्ते नगरं मया

striyāśca me putraśataṃ tāpasena mahātmanāāśrame janitaṃ brahmannītāste nagaraṃ mayā

तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विजएतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता

teṣāṃ ca vairamutpannaṃ kālayogena vai dvijaetacchocāmi viprendra daivenābhipariplutā

इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचःपुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्

indrastāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravītparuṣaṃ vacaḥpurā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam

इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनादृत्य दुर्मतेइन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया

indradviṣṭena yajatā māmanādṛtya durmateindro'hamasmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā

इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयोः शिरसा गतःप्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुःइष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि

indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥprasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥiṣṭastridaśaśārdūla tatra me kṣantumarhasi

प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौपुत्रा वै कतमे राजञ्जीवन्तु तव शंस मेस्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन्

praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṃ dadauputrā vai katame rājañjīvantu tava śaṃsa mestrībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye'bhavan

तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिःस्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव

tāpasī tu tataḥ śakramuvāca prayatāñjaliḥstrībhūtasya hi ye jātāste me jīvantu vāsava

इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनःपुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव

indrastu vismito hṛṣṭaḥ striyaṃ papraccha tāṃ punaḥpuruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutāstava

स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम्कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि

strībhūtasya hi ye jātāḥ snehastebhyo'dhikaḥ kathamkāraṇaṃ śrotumicchāmi tanme vaktumihārhasi

स्त्र्युवाचस्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वैतस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै

stryuvācastriyāstvabhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vaitasmātte śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच हसर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि

evamukte tatastvindraḥ prīto vākyamuvāca hasarva eveha jīvantu putrāste satyavādini

वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रतपुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसि

varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvamicchasi suvratapuruṣatvamatha strītvaṃ matto yadabhikāṅkṣasi

स्त्र्युवाचस्त्रीत्वमेव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वयि वासव

stryuvācastrītvameva vṛṇe śakra prasanne tvayi vāsava

एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच हपुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो

evamuktastu devendrastāṃ striyaṃ pratyuvāca hapuruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho

एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमःस्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदाएतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम्

evamuktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥstriyāḥ puruṣasaṃyoge prītirabhyadhikā sadāetasmātkāraṇācchakra strītvameva vṛṇomyaham

रमे चैवाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तमस्त्रीभावेन हि तुष्टोऽस्मि गम्यतां त्रिदशाधिप

rame caivādhikaṃ strītve satyaṃ vai devasattamastrībhāvena hi tuṣṭo'smi gamyatāṃ tridaśādhipa

एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतःएवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते

evamastviti coktvā tāmāpṛcchya tridivaṃ gataḥevaṃ striyā mahārāja adhikā prītirucyate