Parva.Adhyaya 13.14

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शंभवेबभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः

pitāmaheśāya vibho nāmānyācakṣva śaṃbhavebabhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसिशिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्युधिष्ठिरः

surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktumarhasiśivāya viśvarūpāya yanmāṃ pṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिनानिवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराभवत्

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayonināniveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yatpurābhavat

द्वैपायनप्रभृतयस्तथैवेमे तपोधनाःऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव

dvaipāyanaprabhṛtayastathaiveme tapodhanāḥṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatastava

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नयेमहाभाग्यं विभो ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने

dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje'gnayemahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine'tha kapardine

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः

na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettumīśasya tattvataḥ

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयःन विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनःस कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः

hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥna viduryasya nidhanamādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥsa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान्भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्

tasyāhamasuraghnasya kāṃścidbhagavato guṇānbhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनःउपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः

evamuktvā tu bhagavānguṇāṃstasya mahātmanaḥupaspṛśya śucirbhūtvā kathayāmāsa dhīmataḥ

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिरत्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः

śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrāstvaṃ ca tāta yudhiṣṭhiratvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम्यथा च भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaramyathā ca bhagavāndṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमताअतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatāatīte dvādaśe varṣe jāmbavatyabravīddhi mām

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान्पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर

pradyumnacārudeṣṇādīnrukmiṇyā vīkṣya putrakānputrārthinī māmupetya vākyamāha yudhiṣṭhira

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम्आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्

śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpamakalmaṣamātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचनलोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह

na hi te'prāpyamastīha triṣu lokeṣu kiṃcanalokānsṛjestvamaparānicchanyadukulodvaha

त्वया द्वादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यताआराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः

tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatāārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरःचारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शंभुरेव च

cārudeṣṇaḥ sucāruśca cāruveṣo yaśodharaḥcāruśravāścāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṃbhureva ca

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश्चारुविक्रमाःतथा ममापि तनयं प्रयच्छ बलशालिनम्

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāścāruvikramāḥtathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम्अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तवसा च मामब्रवीद्गच्छ विजयाय शिवाय च

ityevaṃ codito devyā tāmavocaṃ sumadhyamāmanujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tavasā ca māmabravīdgaccha vijayāya śivāya ca

ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोनुगाःक्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाच्छन्दांस्यृषिगणा धरा

brahmā śivaḥ kāśyapaśca nadyo devā manonugāḥkṣetrauṣadhyo yajñavāhācchandāṃsyṛṣigaṇā dharā

समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाःदेवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च

samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥdevapatnyo devakanyā devamātara eva ca

मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिःसावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सराः क्षपाः

manvantarāṇi gāvaśca candramāḥ savitā hariḥsāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाःरक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखावहम्अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

kṣaṇā lavā muhūrtāśca nimeṣā yugaparyayāḥrakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāvahamariṣṭaṃ gaccha panthānamapramatto bhavānagha

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं; तामभ्यनुज्ञाय कपीन्द्रपुत्रीम्पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश्च राज्ञश्च तथाहुकस्य

evaṃ kṛtasvastyayanastayāhaṃ; tāmabhyanujñāya kapīndraputrīmpituḥ samīpe narasattamasya; mātuśca rājñaśca tathāhukasya

तमर्थमावेद्य यदब्रवीन्मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्तातानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखा;द्गदं तथैवातिबलं च रामम्

tamarthamāvedya yadabravīnmāṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtātānabhyanujñāya tadātiduḥkhā;dgadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam

प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम्सोऽवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम्

prāpyānujñāṃ gurujanādahaṃ tārkṣyamacintayamso'vahaddhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam

तत्राहमद्भुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमेक्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्याश्रममुत्तमम्

tatrāhamadbhutānbhāvānapaśyaṃ girisattamekṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmyāśramamuttamam

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनःपूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम्

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyormahātmanaḥpūjitaṃ devagandharvairbrāhmyā lakṣmyā samanvitam

धवककुभकदम्बनारिकेलैः; कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिःवटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः; सरलकपित्थप्रियालसालतालैः

dhavakakubhakadambanārikelaiḥ; kurabakaketakajambupāṭalābhiḥvaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ; saralakapitthapriyālasālatālaiḥ

बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकैःभल्लातकैर्मधूकैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा

badarīkundapunnāgairaśokāmrātimuktakaiḥbhallātakairmadhūkaiśca campakaiḥ panasaistathā

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम्पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम्

vanyairbahuvidhairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutampuṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam

नानाशकुनिसंभोज्यैः फलैर्वृक्षैरलंकृतम्यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं वनराजिभिः

nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalairvṛkṣairalaṃkṛtamyathāsthānavinikṣiptairbhūṣitaṃ vanarājibhiḥ

रुरुवारणशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम्कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम्पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्

ruruvāraṇaśārdūlasiṃhadvīpisamākulamkuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtampūgaiśca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितःदिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽत्र सुखो ववौ

nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥdivyastrīgītabahulo māruto'tra sukho vavau

धारानिनादैर्विहगप्रणादैः; शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम्गीतैस्तथा किंनराणामुदारैः; शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर

dhārāninādairvihagapraṇādaiḥ; śubhaistathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇāmgītaistathā kiṃnarāṇāmudāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra

अचिन्त्यं मनसाप्यन्यैः सरोभिः समलंकृतम्विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुशसंवृतम्

acintyaṃ manasāpyanyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛtamviśālaiścāgniśaraṇairbhūṣitaṃ kuśasaṃvṛtam

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया; सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्ययामहात्मभिर्धर्मभृतां वरिष्ठै;र्महर्षिभिर्भूषितमग्निकल्पैः

vibhūṣitaṃ puṇyapavitratoyayā; sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayāmahātmabhirdharmabhṛtāṃ variṣṭhai;rmaharṣibhirbhūṣitamagnikalpaiḥ

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर्यतिभिर्ध्याननित्यैःधूमाशनैरूष्मपैः क्षीरपैश्च; विभूषितं ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात्

vāyvāhārairambupairjapyanityaiḥ; saṃprakṣālairyatibhirdhyānanityaiḥdhūmāśanairūṣmapaiḥ kṣīrapaiśca; vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt

गोचारिणोऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिनस्तथामरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः

gocāriṇo'thāśmakuṭṭā dantolūkhalinastathāmarīcipāḥ phenapāśca tathaiva mṛgacāriṇaḥ

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोन्वितान्पश्यन्नुत्फुल्लनयनः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

suduḥkhānniyamāṃstāṃstānvahataḥ sutaponvitānpaśyannutphullanayanaḥ praveṣṭumupacakrame

सुपूजितं देवगणैर्महात्मभिः; शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभिःरराज तच्चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन्रविमण्डलं यथा

supūjitaṃ devagaṇairmahātmabhiḥ; śivādibhirbhārata puṇyakarmabhiḥrarāja taccāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājanravimaṇḍalaṃ yathā

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत्प्रभावाद्दीप्ततपसः संनिकर्षगुणान्विताः

krīḍanti sarpairnakulā mṛgairvyāghrāśca mitravatprabhāvāddīptatapasaḥ saṃnikarṣaguṇānvitāḥ

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमेसेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanoramesevite dvijaśārdūlairvedavedāṅgapāragaiḥ

नानानियमविख्यातैरृषिभिश्च महात्मभिःप्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्

nānāniyamavikhyātairṛṣibhiśca mahātmabhiḥpraviśanneva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम्शिष्यमध्यगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम्शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalamśiṣyamadhyagataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabhamśirasā vandamānaṃ māmupamanyurabhāṣata

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नःयत्पूज्यः पूजयसि नो द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि

svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥyatpūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭumicchasi

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषुधर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्

tamahaṃ prāñjalirbhūtvā mṛgapakṣiṣvathāgniṣudharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchamanāmayam

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुनालप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्

tato māṃ bhagavānāha sāmnā paramavalgunālapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyamasaṃśayam

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम्इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज

tapaḥ sumahadāsthāya toṣayeśānamīśvaramiha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍatyadhokṣaja

इहैव देवताश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरातपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन चतोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्नुवंस्ते जनार्दन

ihaiva devatāśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purātapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena catoṣayitvā śubhānkāmānprāpnuvaṃste janārdana

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवानिहशुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्संक्षिपन्नपिआस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन्

tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavānihaśubhāśubhānvitānbhāvānvisṛjansaṃkṣipannapiāste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनःतेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम्

hiraṇyakaśipuryo'bhūddānavo merukampanaḥtena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvātprāptaṃ samārbudam

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दरो नाम विश्रुतःमहादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्

tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥmahādevavarācchakraṃ varṣārbudamayodhayat

विष्णोश्चक्रं च तद्घोरं वज्रमाखण्डलस्य चशीर्णं पुराभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव

viṣṇoścakraṃ ca tadghoraṃ vajramākhaṇḍalasya caśīrṇaṃ purābhavattāta grahasyāṅgeṣu keśava

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसाशिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम्

ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasāśivadattavarāñjaghnurasurendrānsurā bhṛśam

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतामदात्शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत्ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratāmadātśataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro'bhavatmamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुःकुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः

tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau prabhuḥkuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavānajaḥ

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरःयेन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलःतं प्राह भगवांस्तुष्टः किं करोमीति शंकरः

tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥyena varṣaśataṃ sāgramātmamāṃsairhuto'nalaḥtaṃ prāha bhagavāṃstuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतःबलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संप्रयच्छ मे

taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me'dbhutaḥbalaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃprayaccha me

स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुराआविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि

svāyaṃbhuvaḥ kratuścāpi putrārthamabhavatpurāāviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatānyapi

तस्य देवोऽददत्पुत्रान्सहस्रं क्रतुसंमितान्योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः

tasya devo'dadatputrānsahasraṃ kratusaṃmitānyogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किलतैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत्

vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kilataiḥ kruddhairbhagavānrudrastapasā toṣito hyabhūt

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिःसुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ

tāṃścāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥsuparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराभवन्ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः

mahādevasya roṣācca āpo naṣṭāḥ purābhavantāśca saptakapālena devairanyāḥ pravartitāḥ

अत्रेर्भार्यापि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनीनाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथंचनइत्युक्त्वा सा महादेवमगच्छच्छरणं किल

atrerbhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinīnāhaṃ tasya munerbhūyo vaśagā syāṃ kathaṃcanaityuktvā sā mahādevamagacchaccharaṇaṃ kila

निराहारा भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपिअशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा

nirāhārā bhayādatrestrīṇi varṣaśatānyapiaśeta musaleṣveva prasādārthaṃ bhavasya sā

तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तववंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्

tāmabravīddhasandevo bhavitā vai sutastavavaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām

शाकल्यः संशितात्मा वै नव वर्षशतान्यपिआराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव

śākalyaḥ saṃśitātmā vai nava varṣaśatānyapiārādhayāmāsa bhavaṃ manoyajñena keśava

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसिवत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये वै भविष्यतिअक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम्

taṃ cāha bhagavāṃstuṣṭo granthakāro bhaviṣyasivatsākṣayā ca te kīrtistrailokye vai bhaviṣyatiakṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगेइह तेन तपस्तप्तं षष्टिं वर्षशतान्यथ

sāvarṇiścāpi vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yugeiha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatānyatha

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः

tamāha bhagavānrudraḥ sākṣāttuṣṭo'smi te'naghagranthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ

मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभुःसाक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव

mayāpi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥsākṣātpaśupatistāta taccāpi śṛṇu mādhava

यदर्थं च महादेवः प्रयतेन मया पुराआराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरम्

yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purāārādhito mahātejāstaccāpi śṛṇu vistaram

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात्तत्सर्वमखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevānmaheśvarāttatsarvamakhilenādya kathayiṣyāmi te'nagha

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाःव्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगःतस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः

purā kṛtayuge tāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥvyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥtasyāhamabhavaṃ putro dhaumyaścāpi mamānujaḥ

कस्यचित्त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधवआगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम्

kasyacittvatha kālasya dhaumyena saha mādhavaāgacchamāśramaṃ krīḍanmunīnāṃ bhāvitātmanām

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनीलक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम्

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinīlakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hyamṛtopamam

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधवआवयोः क्षीरमित्येव पानार्थमुपनीयते

tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhavaāvayoḥ kṣīramityeva pānārthamupanīyate

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मयाततः पिष्टरसं तात न मे प्रीतिमुदावहत्

atha gavyaṃ payastāta kadācitprāśitaṃ mayātataḥ piṣṭarasaṃ tāta na me prītimudāvahat

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदाक्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं च प्रयच्छ मे

tato'hamabruvaṃ bālyājjananīmātmanastadākṣīrodanasamāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्वितापुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव

tato māmabravīnmātā duḥkhaśokasamanvitāputrasnehātpariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम्वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्

kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanāmvane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम्कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇumavyayamkutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम्तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक

taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaramtatprasādācca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत

jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhanmama bhaktirmahādeve naiṣṭhikī samapadyata

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम्दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः

tato'haṃ tapa āsthāya toṣayāmāsa śaṃkaramdivyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्तदाभवम्द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनःशतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाभवम्

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārastadābhavamdvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥśatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣastadābhavam

ततः प्रीतो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुःशक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतःसहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः

tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥśakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvairdevagaṇairvṛtaḥsahasrākṣastadā bhūtvā vajrapāṇirmahāyaśāḥ

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम्आवेष्टितकरं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम्

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭamāveṣṭitakaraṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam

समास्थितश्च भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसाआजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः

samāsthitaśca bhagavāndīpyamānaḥ svatejasāājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनिसेव्यमानोऽप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhanisevyamāno'psarobhiśca divyagandharvanāditaḥ

ततो मामाह देवेन्द्रः प्रीतस्तेऽहं द्विजोत्तमवरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते

tato māmāha devendraḥ prītaste'haṃ dvijottamavaraṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yatte manasi vartate

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम्अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः

śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavamabruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājamidaṃ vacaḥ

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात्महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmādapi daivatātmahādevādṛte saumya satyametadbravīmi te

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः; कृमिरथ वा तरुरप्यनेकशाखःअपशुपतिवरप्रसादजा मे; त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा

paśupativacanādbhavāmi sadyaḥ; kṛmiratha vā tarurapyanekaśākhaḥapaśupativaraprasādajā me; tribhuvanarājyavibhūtirapyaniṣṭā

अपि कीटः पतंगो वा भवेयं शंकराज्ञयान तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये

api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayāna tu śakra tvayā dattaṃ trailokyamapi kāmaye

यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलि;र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशःतावज्जरामरणजन्मशताभिघातै;र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि

yāvacchaśāṅkaśakalāmalabaddhamauli;rna prīyate paśupatirbhagavānmameśaḥtāvajjarāmaraṇajanmaśatābhighātai;rduḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं; त्रिभुवनसारमपारमाद्यमेकम्अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्

divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ; tribhuvanasāramapāramādyamekamajaramamaramaprasādya rudraṃ; jagati pumāniha ko labheta śāntim

शक्र उवाच · śakra uvāca

कः पुनस्तव हेतुर्वै ईशे कारणकारणेयेन देवादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि

kaḥ punastava heturvai īśe kāraṇakāraṇeyena devādṛte'nyasmātprasādaṃ nābhikāṅkṣasi

उपमन्युरुवाचहेतुभिर्वा किमन्यैस्ते ईशः कारणकारणम्न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्च्यते सुरैः

upamanyuruvācahetubhirvā kimanyaiste īśaḥ kāraṇakāraṇamna śuśruma yadanyasya liṅgamabhyarcyate suraiḥ

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम्अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः

kasyānyasya suraiḥ sarvairliṅgaṃ muktvā maheśvaramarcyate'rcitapūrvaṃ vā brūhi yadyasti te śrutiḥ

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं चापि सह दैवतैःअर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः

yasya brahmā ca viṣṇuśca tvaṃ cāpi saha daivataiḥarcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmācchreṣṭhatamo hi saḥ

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिकगच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन

tasmādvaramahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśikagaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana

काममेष वरो मेऽस्तु शापो वापि महेश्वरात्न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्यपि

kāmameṣa varo me'stu śāpo vāpi maheśvarātna cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalānyapi

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियःन प्रसीदति मे रुद्रः किमेतदिति चिन्तयन्अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः

evamuktvā tu devendraṃ duḥkhādākulitendriyaḥna prasīdati me rudraḥ kimetaditi cintayanathāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tamevairāvataṃ punaḥ

हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालकुमुदप्रभम्वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम्

haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabhamvṛṣarūpadharaṃ sākṣātkṣīrodamiva sāgaram

कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम्जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम्

kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanamjāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam

रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटीतटम्सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम्

raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭītaṭamsupārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य विष्ठितम्तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम्

kakudaṃ tasya cābhāti skandhamāpūrya viṣṭhitamtuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam

तमास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमयाअशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट्

tamāsthitaśca bhagavāndevadevaḥ sahomayāaśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyāmivoḍurāṭ

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान्सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमावृत्य तिष्ठति

tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumānsahasramiva sūryāṇāṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलःयुगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुरिव चोद्यतः

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥyugānte sarvabhūtāni didhakṣuriva codyataḥ

तेजसा तु तदा व्याप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततःपुनरुद्विग्नहृदयः किमेतदिति चिन्तयम्

tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥpunarudvignahṛdayaḥ kimetaditi cintayam

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दशप्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया

muhūrtamiva tattejo vyāpya sarvā diśo daśapraśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम्सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम्सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम्

athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaramsaurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmamiva pāvakamsahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram

नीलकण्ठं महात्मानमसक्तं तेजसां निधिम्अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम्

nīlakaṇṭhaṃ mahātmānamasaktaṃ tejasāṃ nidhimaṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम्शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanamśukladhvajamanādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च उत्पतद्भिरितस्ततःवृतं पारिषदैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः

gāyadbhirnṛtyamānaiśca utpatadbhiritastataḥvṛtaṃ pāriṣadairdivyairātmatulyaparākramaiḥ

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम्त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः

bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandramivoditamtribhirnetraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryairivoditaiḥ

अशोभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभेजातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता

aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhejātarūpamayaiḥ padmairgrathitā ratnabhūṣitā

मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजोमयानि चमया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः

mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni camayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनःपिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान्

indrāyudhasahasrābhaṃ dhanustasya mahātmanaḥpinākamiti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणःज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः

saptaśīrṣo mahākāyastīkṣṇadaṃṣṭro viṣolbaṇaḥjyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ

शरश्च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिःयत्तदस्त्रं महाघोरं दिव्यं पाशुपतं महत्

śaraśca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥyattadastraṃ mahāghoraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम्सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम्

advitīyamanirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvahamsasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantamivānalam

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम्सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम्

ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaramsahasrabhujajihvākṣamudgirantamivānalam

ब्राह्मान्नारायणादैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात्यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम्

brāhmānnārāyaṇādaindrādāgneyādapi vāruṇātyadviśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुराशरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया

yena tattripuraṃ dagdhvā kṣaṇādbhasmīkṛtaṃ purāśareṇaikena govinda mahādevena līlayā

निर्ददाह जगत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः

nirdadāha jagatkṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācarammaheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhānna saṃśayaḥ

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपितदहं दृष्टवांस्तात आश्चर्याद्भुतमुत्तमम्

nāvadhyo yasya loke'sminbrahmaviṣṇusureṣvapitadahaṃ dṛṣṭavāṃstāta āścaryādbhutamuttamam

गुह्यमस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकमेव वायत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः

guhyamastraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikameva vāyattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम्संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना

dārayedyanmahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayedvā mahodadhimsaṃharedvā jagatkṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुराचक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः

yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purācakravartī mahātejāstrilokavijayī nṛpaḥ

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमःकरस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः

mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥkarasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लोमहर्षणम्त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम्

tacchūlamatitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lomaharṣaṇamtriśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā tarjamānamiva sthitam

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम्सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम्दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसंनिधौ

vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryamivoditamsarpahastamanirdeśyaṃ pāśahastamivāntakamdṛṣṭavānasmi govinda tadastraṃ rudrasaṃnidhau

परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुरामहादेवेन तुष्टेन क्षत्रियाणां क्षयंकरःकार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे

paraśustīkṣṇadhāraśca datto rāmasya yaḥ purāmahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaraḥkārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृताजामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtājāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रवेष्टितःअभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशिखोपमः

dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgraveṣṭitaḥabhavacchūlino'bhyāśe dīptavahniśikhopamaḥ

असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतःप्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ

asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥprādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहःदिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम्

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥdivyaṃ vimānamāsthāya haṃsayuktaṃ manojavam

वामपार्श्वगतश्चैव तथा नारायणः स्थितःवैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः

vāmapārśvagataścaiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥvainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतःशक्तिं कण्ठे समादाय द्वितीय इव पावकः

skando mayūramāsthāya sthito devyāḥ samīpataḥśaktiṃ kaṇṭhe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम्शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शंकरम्

purastāccaiva devasya nandiṃ paśyāmyavasthitamśūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyamiva śaṃkaram

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथाशक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः

svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathāśakrādyā devatāścaiva sarva eva samabhyayuḥ

तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततःअस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा

te'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥastuvanvividhaiḥ stotrairmahādevaṃ surāstadā

ब्रह्मा भवं तदा स्तुन्वन्रथन्तरमुदीरयन्ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदागृणञ्शक्रः परं ब्रह्म शतरुद्रीयमुत्तमम्

brahmā bhavaṃ tadā stunvanrathantaramudīrayanjyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇastadāgṛṇañśakraḥ paraṃ brahma śatarudrīyamuttamam

ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकःअशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः

brahmā nārāyaṇaścaiva devarājaśca kauśikaḥaśobhanta mahātmānastrayastraya ivāgnayaḥ

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्शिवःशरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान्ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रतम्

teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñśivaḥśaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumāntato'hamastuvaṃ devaṃ stavenānena suvratam

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमःशक्राय शक्ररूपाय शक्रवेषधराय च

namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥśakrāya śakrarūpāya śakraveṣadharāya ca

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय चपिनाकपाणये नित्यं खड्गशूलधराय च

namaste vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya capinākapāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धजेकृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च

namaste kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhajekṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭamiratāya ca

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय चशुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च

śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya caśuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca

त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितःआत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे

tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase

ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवःआश्रमाणां गृहस्थस्त्वमीश्वराणां महेश्वरःकुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यसे

ṛṣabhastvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥāśramāṇāṃ gṛhasthastvamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥkuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇurucyase

पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाःवसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यसे

parvatānāṃ mahāmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥvasiṣṭhastvamṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyase

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरःग्राम्याणां गोवृषश्चासि भगवाँल्लोकपूजितः

āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhastvaṃ parameśvaraḥgrāmyāṇāṃ govṛṣaścāsi bhagavām̐llokapūjitaḥ

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकःपक्षिणां वैनतेयश्च अनन्तो भुजगेषु च

ādityānāṃ bhavānviṣṇurvasūnāṃ caiva pāvakaḥpakṣiṇāṃ vainateyaśca ananto bhujageṣu ca

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम्सनत्कुमारो योगीनां सांख्यानां कपिलो ह्यसि

sāmavedaśca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyamsanatkumāro yogīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilo hyasi

शक्रोऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराडसिब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे

śakro'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍasibrahmalokaśca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिःवर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजःआदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च

kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāngiriḥvarṇānāṃ brāhmaṇaścāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥādistvamasi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca

यच्चान्यदपि लोकेषु सत्त्वं तेजोधिकं स्मृतम्तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः

yaccānyadapi lokeṣu sattvaṃ tejodhikaṃ smṛtamtatsarvaṃ bhagavāneva iti me niścitā matiḥ

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सलयोगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वसंभव

namaste bhagavandeva namaste bhaktavatsalayogeśvara namaste'stu namaste viśvasaṃbhava

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य चअनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर्भव सनातन

prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya caanaiśvaryeṇa yuktasya gatirbhava sanātana

यं चापराधं कृतवानज्ञानात्परमेश्वरमद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

yaṃ cāparādhaṃ kṛtavānajñānātparameśvaramadbhakta iti deveśa tatsarvaṃ kṣantumarhasi

मोहितश्चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात्तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर

mohitaścāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāttena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara

एवं स्तुत्वाहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितःकृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम्

evaṃ stutvāhamīśānaṃ pādyamarghyaṃ ca bhaktitaḥkṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्वितापुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि

tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitāpuṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani

दुन्दुभिश्च ततो दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैःववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः

dundubhiśca tato divyastāḍito devakiṃkaraiḥvavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजःअब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा

tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥabravīttridaśāṃstatra harṣayanniva māṃ tadā

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनःमयि भक्तिं परां दिव्यामेकभावादवस्थिताम्

paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyormahātmanaḥmayi bhaktiṃ parāṃ divyāmekabhāvādavasthitām

एवमुक्तास्ततः कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिनाऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम्

evamuktāstataḥ kṛṣṇa surāste śūlapāṇināūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पतेलभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः

bhagavandevadeveśa lokanātha jagatpatelabhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथाआह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शंकरः

evamuktastataḥ śarvaḥ surairbrahmādibhistathāāha māṃ bhagavānīśaḥ prahasanniva śaṃkaraḥ

वत्सोपमन्यो प्रीतोऽस्मि पश्य मां मुनिपुंगवदृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि

vatsopamanyo prīto'smi paśya māṃ munipuṃgavadṛḍhabhakto'si viprarṣe mayā jijñāsito hyasi

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम्तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथेप्शितान्

anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimānahamtasmātsarvāndadāmyadya kāmāṃstava yathepśitān

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभोहर्षादश्रूण्यवर्तन्त लोमहर्षश्च जायते

evamuktasya caivātha mahādevena me vibhoharṣādaśrūṇyavartanta lomaharṣaśca jāyate

अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिराजानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः

abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girājānubhyāmavaniṃ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ

अद्य जातो ह्यहं देव अद्य मे सफलं तपःयन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः

adya jāto hyahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥyanme sākṣānmahādevaḥ prasannastiṣṭhate'grataḥ

यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा ह्यमितविक्रमम्तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया

yaṃ na paśyanti cārādhya devā hyamitavikramamtamahaṃ dṛṣṭavāndevaṃ ko'nyo dhanyataro mayā

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम्षड्विंशकमिति ख्यातं यत्परात्परमक्षरम्

evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanamṣaḍviṃśakamiti khyātaṃ yatparātparamakṣaram

स एष भगवान्देवः सर्वतत्त्वादिरव्ययःसर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः

sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvatattvādiravyayaḥsarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणं लोकसंभवम्वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरःयुगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रमङ्गात्सृजत्प्रभुः

yo'sṛjaddakṣiṇādaṅgādbrahmāṇaṃ lokasaṃbhavamvāmapārśvāttathā viṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥyugānte caiva saṃprāpte rudramaṅgātsṛjatprabhuḥ

स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम्कालो भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः

sa rudraḥ saṃharankṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṅgamamkālo bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम्कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति

eṣa devo mahādevo jagatsṛṣṭvā carācaramkalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtimākṣipya tiṣṭhati

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवःआस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः

sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥāste sarvagato nityamadṛśyaḥ sarvadaivataiḥ

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टश्च मे प्रभुःभक्तिर्भवतु मे नित्यं शाश्वती त्वयि शंकर

yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭaśca me prabhuḥbhaktirbhavatu me nityaṃ śāśvatī tvayi śaṃkara

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभोजानीयामिति मे बुद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरोत्तम

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yadvibhojānīyāmiti me buddhistvatprasādātsurottama

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैःआश्रमे च सदा मह्यं सांनिध्यं परमस्तु ते

kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyāmakṣayaṃ saha bāndhavaiḥāśrame ca sadā mahyaṃ sāṃnidhyaṃ paramastu te

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितःमहेश्वरो महातेजाश्चराचरगुरुः प्रभुः

evamuktaḥ sa māṃ prāha bhagavām̐llokapūjitaḥmaheśvaro mahātejāścarācaraguruḥ prabhuḥ

अजरश्चामरश्चैव भव दुःखविवर्जितःशीलवान्गुणसंपन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः

ajaraścāmaraścaiva bhava duḥkhavivarjitaḥśīlavānguṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम्क्षीरोदः सागरश्चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने

akṣayaṃ yauvanaṃ te'stu tejaścaivānalopamamkṣīrodaḥ sāgaraścaiva yatra yatrecchase mune

तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसो निधेःक्षीरोदनं च भुङ्क्ष्व त्वममृतेन समन्वितम्

tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payaso nidheḥkṣīrodanaṃ ca bhuṅkṣva tvamamṛtena samanvitam

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसिसांनिध्यमाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम

bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato māmupayāsyasisāṃnidhyamāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसिस्मृतः स्मृतश्च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम्

tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ kartumarhasismṛtaḥ smṛtaśca te vipra sadā dāsyāmi darśanam

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभःममेशानो वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥmameśāno varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिनातदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता

evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinātadavāptaṃ ca me sarvaṃ yaduktaṃ tena dhīmatā

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा

pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhānvyavasthitānṛṣīnvidyādharānyakṣāngandharvāpsarasastathā

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्सदा पुष्पफलान्वितान्सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्स्निग्धपत्रान्सुशाखिनःसर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम्

paśya vṛkṣānmanoramyānsadā puṣpaphalānvitānsarvartukusumairyuktānsnigdhapatrānsuśākhinaḥsarvametanmahābāho divyabhāvasamanvitam