Parva.Adhyaya 13.143

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान्कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि नराधिप

brāhmaṇānarcase rājansatataṃ saṃśitavratānkaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tānarcasi narādhipa

कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रततानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे

kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvratatānarcasi mahābāho sarvametadvadasva me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिःव्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः

eṣa te keśavaḥ sarvamākhyāsyati mahāmatiḥvyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭirmahāvrataḥ

बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च; ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्यदेहन्यासो नातिचिरान्मतो मे; न चातितूर्णं सविताद्य याति

balaṃ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca; jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādyadehanyāso nāticirānmato me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti

उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो; ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां चपौराणं ये दण्डमुपासते च; शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ

uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ capaurāṇaṃ ye daṇḍamupāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇādupaśikṣasva pārtha

अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं; योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र; सोऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु

ahaṃ hyenaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yo'yaṃ hi yaccāsya balaṃ purāṇamameyātmā keśavaḥ kauravendra; so'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu

कृष्णः पृथ्वीमसृजत्खं दिवं च; वराहोऽयं भीमबलः पुराणःअस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च; दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रःसृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्

kṛṣṇaḥ pṛthvīmasṛjatkhaṃ divaṃ ca; varāho'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥasya cādho'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaścatasraḥ pradiśaścatasraḥsṛṣṭistathaiveyamanuprasūtā; sa nirmame viśvamidaṃ purāṇam

अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाःयेनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं; यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्

asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatrotpannaḥ svayamevāmitaujāḥyenācchinnaṃ tattamaḥ pārtha ghoraṃ; yattattiṣṭhatyarṇavaṃ tarjayānam

कृते युगे धर्म आसीत्समग्र;स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नःबलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः; कलावधर्मः क्षितिमाजगाम

kṛte yuge dharma āsītsamagra;stretākāle jñānamanuprapannaḥbalaṃ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāvadharmaḥ kṣitimājagāma

स पूर्वदेवो निजघान दैत्या;न्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्स भूतानां भावनो भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता

sa pūrvadevo nijaghāna daityā;nsa pūrvadevaśca babhūva samrāṭsa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataścāpi goptā

यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां; तदा कृष्णो जायते मानुषेषुधर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश्च लोकानपरांश्च याति

yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣudharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃśca lokānaparāṃśca yāti

त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थकृतं करिष्यत्क्रियते च देवो; मुहुः सोमं विद्धि च शक्रमेतम्

tyājyāṃstyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārthakṛtaṃ kariṣyatkriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakrametam

स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः; स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्चस शूलभृच्छोणितभृत्कराल;स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति

sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛdviśvasṛgviśvajiccasa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarāla;staṃ karmabhirviditaṃ vai stuvanti

तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्य;मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानितं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते; रायस्पोषः स विजिगीषुरेकः

taṃ gandharvā apsarasaśca nitya;mupatiṣṭhante vibudhānāṃ śatānitaṃ rākṣasāśca parisaṃvahante; rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣurekaḥ

तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति; रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्तितं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति; तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति

tamadhvare śaṃsitāraḥ stuvanti; rathaṃtare sāmagāśca stuvantitaṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti; tasmai haviradhvaryavaḥ kalpayanti

स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो; महीसत्रं भारताग्रे ददर्शस चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा; विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च

sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo; mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśasa caiva gāmuddadhārāgryakarmā; vikṣobhya daityānuragāndānavāṃśca

तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति; तमेवाजौ वाहनं वेदयन्तितस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च; सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य

tasya bhakṣānvividhānvedayanti; tamevājau vāhanaṃ vedayantitasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya

स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं; यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी; स रश्मिमान्सविता चादिदेवः

sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatrotpannamṛṣimāhurvasiṣṭhamsa mātariśvā vibhuraśvavājī; sa raśmimānsavitā cādidevaḥ

तेनासुरा विजिताः सर्व एव; तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणिस देवानां मानुषाणां पितॄणां; तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्

tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntairvijitānīha trīṇisa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tamevāhuryajñavidāṃ vitānam

स एव कालं विभजन्नुदेति; तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वेतस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति; गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः

sa eva kālaṃ vibhajannudeti; tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dvetasyaivordhvaṃ tiryagadhaścaranti; gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ

तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति; तस्यादित्यो भामुपयुज्य भातिस मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते; तमध्वरे वेदविदः पठन्ति

taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti; tasyādityo bhāmupayujya bhātisa māsi māsyadhvarakṛdvidhatte; tamadhvare vedavidaḥ paṭhanti

स एकयुक्चक्रमिदं त्रिनाभि; सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामामहातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः; कृष्णो लोकान्धारयते तथैकःअश्नन्ननश्नंश्च तथैव धीरः; कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि

sa ekayukcakramidaṃ trinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmāmahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇo lokāndhārayate tathaikaḥaśnannanaśnaṃśca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāramehi

स एकदा कक्षगतो महात्मा; तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुःस राक्षसानुरगांश्चावजित्य; सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति

sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥsa rākṣasānuragāṃścāvajitya; sarvatragaḥ sarvamagnau juhoti

स एवाश्वः श्वेतमश्वं प्रयच्छ;त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकारत्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र;स्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य

sa evāśvaḥ śvetamaśvaṃ prayaccha;tsa evāśvānatha sarvāṃścakāratrivandhurastasya rathastricakra;strivṛcchirāścaturasraśca tasya

स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः; स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्एवं रम्यानसृजत्पर्वतांश्च; हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः

sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ; sa nirmame gāṃ divamantarikṣamevaṃ ramyānasṛjatparvatāṃśca; hṛṣīkeśo'mitadīptāgnitejāḥ

स लङ्घयन्वै सरितो जिघांस;न्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरासस महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे; विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः

sa laṅghayanvai sarito jighāṃsa;nsa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsasa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; vipraireko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ

दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो; गृहे राजन्वासयितुं महौजाःतमेवाहुरृषिमेकं पुराणं; स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान्

durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājanvāsayituṃ mahaujāḥtamevāhurṛṣimekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān

वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो; विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्कामे वेदे लौकिके यत्फलं च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि

vedāṃśca yo vedayate'dhidevo; vidhīṃśca yaścāśrayate purāṇānkāme vede laukike yatphalaṃ ca; viṣvaksene sarvametatpratīhi

ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके; त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्चत्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः; सर्वे देवा देवकीपुत्र एव

jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapālāstrayaścatrayo'gnayo vyāhṛtayaśca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva

संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः; सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाःमात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि

saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so'rdhamāsaḥ; so'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥmātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca; viṣvaksene sarvametatpratīhi

चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः; सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमास्यःनक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम्

candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsyaḥnakṣatrayogā ṛtavaśca pārtha; viṣvaksenātsarvametatprasūtam

रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च; साध्या विश्वे मरुतां षड्गणाश्चप्रजापतिर्देवमातादितिश्च; सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त

rudrādityā vasavo'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍgaṇāścaprajāpatirdevamātāditiśca; sarve kṛṣṇādṛṣayaścaiva sapta

वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व;मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपःआपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं; ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्

vāyurbhūtvā vikṣipate ca viśva;magnirbhūtvā dahate viśvarūpaḥāpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān

वेद्यं च यद्वेदयते च वेदा;न्विधिश्च यश्चाश्रयते विधेयान्धर्मे च वेदे च बले च सर्वं; चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि

vedyaṃ ca yadvedayate ca vedā;nvidhiśca yaścāśrayate vidheyāndharme ca vede ca bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi

ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्ता;त्प्रकाशयन्प्रभया विश्वरूपःअपः सृष्ट्वा ह्यात्मभूरात्मयोनिः; पुराकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम्

jyotirbhūtaḥ paramo'sau purastā;tprakāśayanprabhayā viśvarūpaḥapaḥ sṛṣṭvā hyātmabhūrātmayoniḥ; purākarotsarvamevātha viśvam

ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि; मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं चसर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताद्विष्णुमेनं प्रतीहि

ṛtūnutpātānvividhānyadbhutāni; meghānvidyutsarvamairāvataṃ casarvaṃ kṛṣṇātsthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātādviṣṇumenaṃ pratīhi

विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं; संकर्षणं जीवभूतं वदन्तिततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ;माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा

viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadantitataḥ pradyumnamaniruddhaṃ caturtha;mājñāpayatyātmayonirmahātmā

स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं; संचोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुःततश्चकारावनिमारुतौ च; खं ज्योतिरापश्च तथैव पार्थ

sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ; saṃcodayanviśvamidaṃ sisṛkṣuḥtataścakārāvanimārutau ca; khaṃ jyotirāpaśca tathaiva pārtha

स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत;च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वाततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां; द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारितेन विश्वं कृतमेतद्धि राज;न्स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः

sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivameta;ccaturvidhaṃ lokamimaṃ ca kṛtvātato bhūmiṃ vyadadhātpañcabījāṃ; dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāritena viśvaṃ kṛtametaddhi rāja;nsa jīvayatyātmanaivātmayoniḥ

ततो देवानसुरान्मानुषांश्च; लोकानृषींश्चाथ पितॄन्प्रजाश्चसमासेन विविधान्प्राणिलोका;न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः

tato devānasurānmānuṣāṃśca; lokānṛṣīṃścātha pitṝnprajāścasamāsena vividhānprāṇilokā;nsarvānsadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ

शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहियद्वर्तते यच्च भविष्यतीह; सर्वमेतत्केशवं त्वं प्रतीहि

śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenātsarvametatpratīhiyadvartate yacca bhaviṣyatīha; sarvametatkeśavaṃ tvaṃ pratīhi

मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले; साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहःभूतं च यच्चेह न विद्म किंचि;द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि

mṛtyuścaiva prāṇināmantakāle; sākṣātkṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥbhūtaṃ ca yacceha na vidma kiṃci;dviṣvaksenātsarvametatpratīhi

यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतो भवेत्

yatpraśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yacca śubhāśubhamtatsarvaṃ keśavo'cintyo viparītamato bhavet

एतादृशः केशवोऽयं स्वयंभू;र्नारायणः परमश्चाव्ययश्चमध्यं चास्य जगतस्तस्थुषश्च; सर्वेषां भूतानां प्रभवश्चाप्ययश्च

etādṛśaḥ keśavo'yaṃ svayaṃbhū;rnārāyaṇaḥ paramaścāvyayaścamadhyaṃ cāsya jagatastasthuṣaśca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaścāpyayaśca