Parva.Adhyaya 13.145

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दुर्वाससः प्रसादात्ते यत्तदा मधुसूदनअवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

durvāsasaḥ prasādātte yattadā madhusūdanaavāptamiha vijñānaṃ tanme vyākhyātumarhasi

महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनःतत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतां वर

mahābhāgyaṃ ca yattasya nāmāni ca mahātmanaḥtattvato jñātumicchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिनेयदवाप्तं महाराज श्रेयो यच्चार्जितं यशः

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardineyadavāptaṃ mahārāja śreyo yaccārjitaṃ yaśaḥ

प्रयतः प्रातरुत्थाय यदधीये विशां पतेप्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु

prayataḥ prātarutthāya yadadhīye viśāṃ pateprāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

प्रजापतिस्तत्ससृजे तपसोऽन्ते महातपाःशंकरस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः

prajāpatistatsasṛje tapaso'nte mahātapāḥśaṃkarastvasṛjattāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद्विशां पतेइह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः

nāsti kiṃcitparaṃ bhūtaṃ mahādevādviśāṃ pateiha triṣvapi lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ

न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनःन हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते

na caivotsahate sthātuṃ kaścidagre mahātmanaḥna hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate

गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवःविसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च

gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥvisaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca

घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम्श्रुत्वा विदीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे

ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamamśrutvā vidīryeddhṛdayaṃ devānāmapi saṃyuge

यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत्क्रुद्धः पिनाकधृक्न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाःकुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः

yāṃśca ghoreṇa rūpeṇa paśyetkruddhaḥ pinākadhṛkna surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥkupite sukhamedhante tasminnapi guhāgatāḥ

प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौविव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदाधनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च

prajāpateśca dakṣasya yajato vitate kratauvivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadādhanuṣā bāṇamutsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca

ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराःविद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे

te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥvidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाःबभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥbabhūvuravaśāḥ pārtha viṣeduśca surāsurāḥ

आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधराव्यद्रवन्गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः

āpaścukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharāvyadravangirayaścāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ

अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरेप्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत

andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśirepranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāśca saha sūryeṇa bhārata

भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि चऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिणः

bhṛśaṃ bhītāstataḥ śāntiṃ cakruḥ svastyayanāni caṛṣayaḥ sarvabhūtānāmātmanaśca hitaiṣiṇaḥ

ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्क्रुद्धो रौद्रपराक्रमःभगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्

tataḥ so'bhyadravaddevānkruddho raudraparākramaḥbhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat

पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितःपुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्

pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥpuroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat

ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शंकरम्पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्

tataḥ praṇemurdevāste vepamānāḥ sma śaṃkarampunaśca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram

रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिःततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः

rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥtataḥ prasādayāmāsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ

जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततःसंस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः

jepuśca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥsaṃstūyamānastridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ

रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे

rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tvakalpayanbhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितोऽभवत्यद्यच्चापि हतं तत्र तत्तथैव प्रदीयते

tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito'bhavatyadyaccāpi hataṃ tatra tattathaiva pradīyate

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिविआयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं तथा

asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ diviāyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇamaparaṃ tathā

नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपिअथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः

nāśakattāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhairapiatha sarve'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ

तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताःरुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसुजहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद

tata ūcurmahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥrudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasujahi daityānsaha purairlokāṃstrāyasva mānada

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम्शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम्वेदान्कृत्वा धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम्

sa tathoktastathetyuktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamamśalyamagniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamamvedānkṛtvā dhanuḥ sarvāñjyāṃ ca sāvitrimuttamām

देवान्रथवरं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशःत्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः

devānrathavaraṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥtriparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ

शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसातेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत

śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasāte'surāḥ sapurāstatra dagdhā rudreṇa bhārata

तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनःउमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा

taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥumā jijñāsamānā vai ko'yamityabravīttadā

असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतःसवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम्

asūyataśca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥsavajraṃ stambhayāmāsa taṃ bāhuṃ parighopamam

न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम्सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे

na saṃbubudhire cainaṃ devāstaṃ bhuvaneśvaramsaprajāpatayaḥ sarve tasminmumuhurīśvare

ततो ध्यात्वाथ भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम्अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्

tato dhyātvātha bhagavānbrahmā tamamitaujasamayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tamumāpatim

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराःबभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा

tataḥ prasādayāmāsurumāṃ rudraṃ ca te surāḥbabhūva sa tadā bāhurbalahanturyathā purā

स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान्द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसत्

sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavāndvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālamupāvasat

विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनितानुदारतया चाहमक्षमं तस्य दुःसहम्

viprakārānprayuṅkte sma subahūnmama veśmanitānudāratayā cāhamakṣamaṃ tasya duḥsaham

स देवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतःस चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः

sa devendraśca vāyuśca so'śvinau sa ca vidyutaḥsa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaśca saḥ

स कालः सोऽन्तको मृत्युः स तमो रात्र्यहानि चमासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः

sa kālaḥ so'ntako mṛtyuḥ sa tamo rātryahāni camāsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraśca saḥ

स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्नक्षत्राणि दिशश्चैव प्रदिशोऽथ ग्रहास्तथाविश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवानमितद्युतिः

sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavitnakṣatrāṇi diśaścaiva pradiśo'tha grahāstathāviśvamūrtirameyātmā bhagavānamitadyutiḥ

एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव चशतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva caśatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतःन हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि

īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaśca bhagavānataḥna hi śakyā guṇā vaktumapi varṣaśatairapi