Parva.Adhyaya 13.146

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनःरुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे

yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥrudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me

वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम्एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा

vadantyagniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaramekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुःघोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः

dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥghorāmanyāṃ śivāmanyāṃ te tanū bahudhā punaḥ

उग्रा घोरा तनूर्यास्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करःशिवा सौम्या च या तस्य धर्मस्त्वापोऽथ चन्द्रमाः

ugrā ghorā tanūryāsya so'gnirvidyutsa bhāskaraḥśivā saumyā ca yā tasya dharmastvāpo'tha candramāḥ

आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निरुच्यते भरतर्षभब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तथा

ātmano'rdhaṃ tu tasyāgnirucyate bharatarṣabhabrahmacaryaṃ caratyeṣa śivā yāsya tanustathā

यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तयाईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः

yāsya ghoratamā mūrtirjagatsaṃharate tayāīśvaratvānmahattvācca maheśvara iti smṛtaḥ

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान्मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते

yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavānmāṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate

देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान्यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः

devānāṃ sumahānyacca yaccāsya viṣayo mahānyacca viśvaṃ mahatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ

समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मभिःशिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः

samedhayati yannityaṃ sarvārthānsarvakarmabhiḥśivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmādeṣa śivaḥ smṛtaḥ

दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिः स्थितिश्च यत्स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः

dahatyūrdhvaṃ sthito yacca prāṇotpattiḥ sthitiśca yatsthiraliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ

यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथास्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः

yadasya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathāsthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ

धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यतेविश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः

dhūmraṃ rūpaṃ ca yattasya dhūrjaṭītyata ucyateviśve devāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ

सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वाचक्षुषः प्रभवस्तेजो नास्त्यन्तोऽथास्य चक्षुषाम्

sahasrākṣo'yutākṣo vā sarvatokṣimayo'pi vācakṣuṣaḥ prabhavastejo nāstyanto'thāsya cakṣuṣām

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनःतेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः

sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate punaḥteṣāmadhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम्महयन्त्यस्य लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः

nityena brahmacaryeṇa liṅgamasya yadā sthitammahayantyasya lokāśca maheśvara iti smṛtaḥ

विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वापि महात्मनःलिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते

vigrahaṃ pūjayedyo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥliṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyamaśnute

ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथालिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम्

ṛṣayaścāpi devāśca gandharvāpsarasastathāliṅgamevārcayanti sma yattadūrdhvaṃ samāsthitam

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरःसुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः

pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥsukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ

एष एव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशःयजन्ते तं जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणम्

eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥyajante taṃ janāstatra vīrasthānaniṣeviṇam

विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिहस च वायुः शरीरेषु प्राणोऽपानः शरीरिणाम्

viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇināmihasa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo'pānaḥ śarīriṇām

तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि चलोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः

tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni caloke yānyasya pūjyante viprāstāni vidurbudhāḥ

नामधेयानि वेदेषु बहून्यस्य यथार्थतःनिरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा

nāmadheyāni vedeṣu bahūnyasya yathārthataḥnirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā

वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम्व्यासादनन्तरं यच्चाप्युपस्थानं महात्मनः

vede cāsya vidurviprāḥ śatarudrīyamuttamamvyāsādanantaraṃ yaccāpyupasthānaṃ mahātmanaḥ

प्रदाता सर्वलोकानां विश्वं चाप्युच्यते महत्ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे

pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpyucyate mahatjyeṣṭhabhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā ṛṣayo'pare

प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निरजायतग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि

prathamo hyeṣa devānāṃ mukhādagnirajāyatagrahairbahuvidhaiḥ prāṇānsaṃruddhānutsṛjatyapi

स मोचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणागतान्आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान्

sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatānāyurārogyamaiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśca puṣkalān

स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनःशक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते

sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥśakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryamucyate

स एवाभ्यधिको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभेऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते

sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubheaiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraḥ punarucyate

महेश्वरश्च लोकानां महतामीश्वरश्च सःबहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत्तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम्

maheśvaraśca lokānāṃ mahatāmīśvaraśca saḥbahubhirvividhai rūpairviśvaṃ vyāptamidaṃ jagattasya devasya yadvaktraṃ samudre vaḍavāmukham