Parva.Adhyaya 13.26

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभश्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabhaśravaṇaṃ ca mahāprājña śrotumicchāmi tattvataḥ

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभवक्तुमर्हसि मे तानि श्रोतास्मि नियतः प्रभो

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabhavaktumarhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इममङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युतेश्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्

imamaṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyuteśrotumarhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmamuttamam

तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम्पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः

tapovanagataṃ vipramabhigamya mahāmunimpapracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ

अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयःतत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने

asti me bhagavankaścittīrthebhyo dharmasaṃśayaḥtatsarvaṃ śrotumicchāmi tanme śaṃsa mahāmune

उपस्पृश्य फलं किं स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुनेप्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद्यथास्ति तथा वद

upaspṛśya phalaṃ kiṃ syātteṣu tīrtheṣu vai munepretyabhāve mahāprājña tadyathāsti tathā vada

अङ्गिरा उवाच · aṅgirā uvāca

सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम्विगाह्य वै निराहारो निर्ममो मुनिवद्भवेत्

saptāhaṃ candrabhāgāṃ vai vitastāmūrmimālinīmvigāhya vai nirāhāro nirmamo munivadbhavet

काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम्ता नदीः सिन्धुमासाद्य शीलवान्स्वर्गमाप्नुयात्

kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadamtā nadīḥ sindhumāsādya śīlavānsvargamāpnuyāt

पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम्देविकामिन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य चविबोध्यते विमानस्थः सोऽप्सरोभिरभिष्टुतः

puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakamdevikāmindramārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya cavibodhyate vimānasthaḥ so'psarobhirabhiṣṭutaḥ

हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्चाभिवाद्य तम्कुशेशयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम्

hiraṇyabinduṃ vikṣobhya prayataścābhivādya tamkuśeśayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣam

इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौकरतोयां कुरङ्गेषु त्रिरात्रोपोषितो नरःअश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य नियतः शुचिः

indratoyāṃ samāsādya gandhamādanasaṃnidhaukaratoyāṃ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥaśvamedhamavāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वतेतथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्

gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nemiparvatetathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet

अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत्ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसंधस्त्वहिंसकः

apāṃ hrada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhetbrahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdhastvahiṃsakaḥ

यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशमुत्तराम्महेश्वरस्य निष्ठाने यो नरस्त्वभिषिच्यतेएकमासं निराहारः स्वयं पश्यति देवताः

yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśamuttarāmmaheśvarasya niṣṭhāne yo narastvabhiṣicyateekamāsaṃ nirāhāraḥ svayaṃ paśyati devatāḥ

सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन्सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः

saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayansudhāṃ vai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ

महाश्रम उपस्पृश्य योऽग्निहोत्रपरः शुचिःएकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत्

mahāśrama upaspṛśya yo'gnihotraparaḥ śuciḥekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet

महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपःत्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tvalolupaḥtrirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā

कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकःदेवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते

kanyākūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥdeveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate

देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदेअश्विभ्यां रूपवर्चस्यं प्रेत्य वै लभते नरः

deśakāla upaspṛśya tathā sundarikāhradeaśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ pretya vai labhate naraḥ

महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथापक्षमेकं निराहारः स्वर्गमाप्नोति निर्मलः

mahāgaṅgāmupaspṛśya kṛttikāṅgārake tathāpakṣamekaṃ nirāhāraḥ svargamāpnoti nirmalaḥ

वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथानिवासेऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते

vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathānivāse'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate

कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदकःब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रान्मुच्यते भवात्

kālikāśramamāsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥbrahmacārī jitakrodhastrirātrānmucyate bhavāt

आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन्तोषयित्वा महादेवं निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yastarpayetpitṝntoṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargamāpnuyāt

महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरःत्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत्

mahāpura upaspṛśya trirātropoṣito naraḥtrasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet

देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकःदेवलोकमवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः

devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥdevalokamavāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ

कौशन्ते च कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथाआपःप्रपतने स्नातः सेव्यते सोऽप्सरोगणैः

kauśante ca kuśastambe droṇaśarmapade tathāāpaḥprapatane snātaḥ sevyate so'psarogaṇaiḥ

चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजलेविगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्मीं निगच्छति

citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījalevigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṃ nigacchati

श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य चत्रींस्त्रिरात्रान्स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत्

śyāmāyāstvāśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya catrīṃstrirātrānsa saṃdhāya gandharvanagare vaset

रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिकेएकमासं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत्

ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārikeekamāsaṃ nirāhārastvantardhānaphalaṃ labhet

कौशिकीद्वारमासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपःएकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नरः

kauśikīdvāramāsādya vāyubhakṣastvalolupaḥekaviṃśatirātreṇa svargamārohate naraḥ

मतङ्गवाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिध्यतिविगाहति ह्यनालम्बमन्धकं वै सनातनम्

mataṅgavāpyāṃ yaḥ snāyādekarātreṇa sidhyativigāhati hyanālambamandhakaṃ vai sanātanam

नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियःफलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः

naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥphalaṃ puruṣamedhasya labhenmāsaṃ kṛtodakaḥ

गङ्गाह्रद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावनेअश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः

gaṅgāhrada upaspṛśya tathā caivotpalāvaneaśvamedhamavāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ

गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालंजरे गिरौषष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद्विशिष्यते

gaṅgāyamunayostīrthe tathā kālaṃjare girauṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyadviśiṣyate

दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापराःसमागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ

daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathāparāḥsamāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha

माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतःस्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥsnātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargamāpnuyāt

मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणामाश्रमे शुचिःवैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः

marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇāmāśrame śuciḥvaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhavennaraḥ

तथा ब्रह्मशिरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकःएकमासं निराहारः सोमलोकमवाप्नुयात्

tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokamavāpnuyāt

कपोतके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकःद्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत्

kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥdvādaśāhaṃ nirāhāro naramedhaphalaṃ labhet

मुञ्जपृष्ठं गयां चैव निरृतिं देवपर्वतम्तृतीयां क्रौञ्चपादीं च ब्रह्महत्या विशुध्यति

muñjapṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ devaparvatamtṛtīyāṃ krauñcapādīṃ ca brahmahatyā viśudhyati

कलश्यां वाप्युपस्पृश्य वेद्यां च बहुशोजलाम्अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा विशालायां कृतोदकःदेवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते

kalaśyāṃ vāpyupaspṛśya vedyāṃ ca bahuśojalāmagneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥdevahrada upaspṛśya brahmabhūto virājate

पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वैनन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः

purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vainandane sevyate dāntastvapsarobhirahiṃsakaḥ

उर्वशीकृत्तिकायोगे गत्वा यः सुसमाहितःलौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

urvaśīkṛttikāyoge gatvā yaḥ susamāhitaḥlauhitye vidhivatsnātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet

रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतोदकःद्वादशाहं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते

rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtodakaḥdvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣādvipramucyate

महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरःएकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत्

mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet

विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसकःषण्मासं पदमास्थाय मासेनैकेन शुध्यति

vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhastvahiṃsakaḥṣaṇmāsaṃ padamāsthāya māsenaikena śudhyati

नर्मदायामुपस्पृश्य तथा सूर्पारकोदकेएकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते

narmadāyāmupaspṛśya tathā sūrpārakodakeekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate

जम्बूमार्गे त्रिभिर्मासैः संयतः सुसमाहितःअहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति

jambūmārge tribhirmāsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati

कोकामुखे विगाह्यापो गत्वा चण्डालिकाश्रमम्शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर्विन्दते दश

kokāmukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramamśākabhakṣaścīravāsāḥ kumārīrvindate daśa

वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत्कदाचनयस्य कन्याह्रदे वासो देवलोकं स गच्छति

vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchetkadācanayasya kanyāhrade vāso devalokaṃ sa gacchati

प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहितःसिध्यतेऽत्र महाबाहो यो नरो जायते पुनः

prabhāse tvekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥsidhyate'tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ

उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमेपिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśramepiṅgāyāścāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate

कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम्अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितः शुचिः

kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāghamarṣaṇamaśvamedhamavāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ

पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरःअग्निष्टोममवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः

piṇḍāraka upaspṛśya ekarātroṣito naraḥagniṣṭomamavāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ

तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम्पुण्डरीकमवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः

tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitampuṇḍarīkamavāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ

मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्यामुपास्य चकामं जित्वा च वै मासं सर्वमेधफलं लभेत्

maināke parvate snātvā tathā saṃdhyāmupāsya cakāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedhaphalaṃ labhet

विख्यातो हिमवान्पुण्यः शंकरश्वशुरो गिरिःआकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः

vikhyāto himavānpuṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ

शरीरमुत्सृजेत्तत्र विधिपूर्वमनाशकेअध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः

śarīramutsṛjettatra vidhipūrvamanāśakeadhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ

अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथाततः सिद्धो दिवं गच्छेद्ब्रह्मलोकं सनातनम्

abhyarcya devatāstatra namaskṛtya munīṃstathātataḥ siddho divaṃ gacchedbrahmalokaṃ sanātanam

कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत्न तेन किंचिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत्

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrthamāvasetna tena kiṃcinna prāptaṃ tīrthābhigamanādbhavet

यान्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि चमनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः

yānyagamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi camanasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ

इदं मेध्यमिदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम्इदं रहस्यं देवानामाप्लाव्यानां च पावनम्

idaṃ medhyamidaṃ dhanyamidaṃ svargyamidaṃ sukhamidaṃ rahasyaṃ devānāmāplāvyānāṃ ca pāvanam

इदं दद्याद्द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वासुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा

idaṃ dadyāddvijātīnāṃ sādhūnāmātmajasya vāsuhṛdāṃ ca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya vā

दत्तवान्गौतमस्येदमङ्गिरा वै महातपाःगुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता

dattavāngautamasyedamaṅgirā vai mahātapāḥgurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā

महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम्जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्

maharṣīṇāmidaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamamjapaṃścābhyutthitaḥ śaśvannirmalaḥ svargamāpnuyāt

इदं यश्चापि शृणुयाद्रहस्यं त्वङ्गिरोमतम्उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातिं च संस्मरेत्

idaṃ yaścāpi śṛṇuyādrahasyaṃ tvaṅgiromatamuttame ca kule janma labhejjātiṃ ca saṃsmaret