Parva.Adhyaya 13.27

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम्पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम्

bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samamparākrame śakrasamamādityasamatejasam

गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरिवर्चसम्भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः

gāṅgeyamarjunenājau nihataṃ bhūrivarcasambhrātṛbhiḥ sahito'nyaiśca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ

शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणमच्युतम्आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः

śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇamacyutamājagmurbharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ

अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुःअङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यः सुमतिः स्वायुरात्मवान्

atrirvasiṣṭho'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥaṅgirā gautamo'gastyaḥ sumatiḥ svāyurātmavān

विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दमःउशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः

viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdamaḥuśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ

दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवःभरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्त्रितस्तथा

durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥbharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastritastathā

स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशःनारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्वितः

sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥnāradaḥ parvataścaiva sudhanvāthaikato dvitaḥ

नितंभूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दोऽकृतव्रणःजामदग्न्यस्तथा रामः काम्यश्चेत्येवमादयःसमागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः

nitaṃbhūrbhuvano dhaumyaḥ śatānando'kṛtavraṇaḥjāmadagnyastathā rāmaḥ kāmyaścetyevamādayaḥsamāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ

तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरःभ्रातृभिः सहितश्चक्रे यथावदनुपूर्वशः

teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāmāgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥbhrātṛbhiḥ sahitaścakre yathāvadanupūrvaśaḥ

ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर्महर्षयःभीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः

te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāścakrurmaharṣayaḥbhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ

भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम्मेने दिविस्थमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः

bhīṣmasteṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāmmene divisthamātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ

ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयःअन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम्

tataste bhīṣmamāmantrya pāṇḍavāṃśca maharṣayaḥantardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāmeva paśyatām

तानृषीन्सुमहाभागानन्तर्धानगतानपिपाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः

tānṛṣīnsumahābhāgānantardhānagatānapipāṇḍavāstuṣṭuvuḥ sarve praṇemuśca muhurmuhuḥ

प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाःउपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः

prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥupatasthuryathodyantamādityaṃ mantrakovidāḥ

प्रभावात्तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाःप्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः

prabhāvāttapasasteṣāmṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥprakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य तेपाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः

mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāmṛṣīṇāmanucintya tepāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāścakrustadāśrayāḥ

कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवःधर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥdharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताःप्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह

ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥprakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyaḥ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्शिलोञ्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamśiloñchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira

इमां कश्चित्परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम्असकृद्द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः

imāṃ kaścitparikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitāmasakṛddvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ

शिलवृत्तेर्गृहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितःकृतकृत्य उपातिष्ठत्सिद्धं तमतिथिं तदा

śilavṛttergṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥkṛtakṛtya upātiṣṭhatsiddhaṃ tamatithiṃ tadā

तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाःचक्रतुर्वेदसंबद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः

tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥcakraturvedasaṃbaddhāstaccheṣakṛtalakṣaṇāḥ

शिलवृत्तिः कथान्ते तु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतःप्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि

śilavṛttiḥ kathānte tu siddhamāmantrya yatnataḥpraśnaṃ papraccha medhāvī yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

शिलवृत्तिरुवाचके देशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताःप्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तदुच्यताम्

śilavṛttiruvācake deśāḥ ke janapadāḥ ke''śramāḥ ke ca parvatāḥprakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśca jñeyā nadyastaducyatām

सिद्ध उवाच · siddha uvāca

ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताःयेषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा

te deśāste janapadāste''śramāste ca parvatāḥyeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनःगतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत्

tapasā brahmacaryeṇa yajñaistyāgena vā punaḥgatiṃ tāṃ na labhejjanturgaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet

स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम्न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्यागः स्वर्गाद्विधीयते

spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaistoyairgātrāṇi dehināmnyastāni na punasteṣāṃ tyāgaḥ svargādvidhīyate

सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम्गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति तेऽचलाः

sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaistoyaiḥ kṛtyāni dehināmgāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te'calāḥ

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराःपश्चाद्गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम्

pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥpaścādgaṅgāṃ niṣevante te'pi yāntyuttamāṃ gatim

स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम्व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि

snātānāṃ śucibhistoyairgāṅgeyaiḥ prayatātmanāmvyuṣṭirbhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatairapi

यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठतितावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गं प्राप्य महीयते

yāvadasthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhatitāvadvarṣasahasrāṇi svargaṃ prāpya mahīyate

अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविःतथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः

apahatya tamastīvraṃ yathā bhātyudaye raviḥtathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ

विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथातद्वद्देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शुभैः

visomā iva śarvaryo vipuṣpāstaravo yathātadvaddeśā diśaścaiva hīnā gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ

वर्णाश्रमा यथा सर्वे स्वधर्मज्ञानवर्जिताःक्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत्

varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥkratavaśca yathāsomāstathā gaṅgāṃ vinā jagat

यथा हीनं नभोऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुनातथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः

yathā hīnaṃ nabho'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunātathā deśā diśaścaiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ

त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव तेतर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः

triṣu lokeṣu ye kecitprāṇinaḥ sarva eva tetarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ

यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम्गवां निर्हारनिर्मुक्ताद्यावकात्तद्विशिष्यते

yastu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalamgavāṃ nirhāranirmuktādyāvakāttadviśiṣyate

इन्दुव्रतसहस्रं तु चरेद्यः कायशोधनम्पिबेद्यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समौ

induvratasahasraṃ tu caredyaḥ kāyaśodhanampibedyaścāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान्मासमेकं तु गङ्गायां समौ स्यातां न वा समौ

tiṣṭhedyugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumānmāsamekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau

लम्बेतावाक्शिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान्तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते

lambetāvākśirā yastu yugānāmayutaṃ pumāntiṣṭhedyatheṣṭaṃ yaścāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate

अग्नौ प्राप्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तमतथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं प्रधूयते

agnau prāptaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottamatathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ pradhūyate

भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम्गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः

bhūtānāmiha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasāmgatimanveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ

भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्गङ्गाया दर्शनात्तद्वत्सर्वपापैः प्रमुच्यते

bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanātgaṅgāyā darśanāttadvatsarvapāpaiḥ pramucyate

अप्रतिष्ठाश्च ये केचिदधर्मशरणाश्च येतेषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च

apratiṣṭhāśca ye kecidadharmaśaraṇāśca yeteṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca

प्रकृष्टैरशुभैर्ग्रस्ताननेकैः पुरुषाधमान्पततो नरके गङ्गा संश्रितान्प्रेत्य तारयेत्

prakṛṣṭairaśubhairgrastānanekaiḥ puruṣādhamānpatato narake gaṅgā saṃśritānpretya tārayet

ते संविभक्ता मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैःयेऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गामभिगतां सुरैः

te saṃvibhaktā munibhirnūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥye'bhigacchanti satataṃ gaṅgāmabhigatāṃ suraiḥ

विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाःते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः

vinayācārahīnāśca aśivāśca narādhamāḥte bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ

यथा सुराणाममृतं पितॄणां च यथा स्वधासुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम्

yathā surāṇāmamṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhāsudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām

उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयार्दिताःश्रेयस्कामास्तथा गङ्गामुपासन्तीह देहिनः

upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayārditāḥśreyaskāmāstathā gaṅgāmupāsantīha dehinaḥ

स्वायंभुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठमुच्यतेस्नातानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वदिहोच्यते

svāyaṃbhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭhamucyatesnātānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvadihocyate

यथोपजीविनां धेनुर्देवादीनां धरा स्मृतातथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृतामिह

yathopajīvināṃ dhenurdevādīnāṃ dharā smṛtātathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāmiha

देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा सत्रादिभिर्मखैःअमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः

devāḥ somārkasaṃsthāni yathā satrādibhirmakhaiḥamṛtānyupajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ

जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितःमन्यते पुरुषोऽऽत्मानं दिविष्ठमिव शोभितम्

jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥmanyate puruṣo''tmānaṃ diviṣṭhamiva śobhitam

जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यःबिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशात्सुनिर्मलम्

jāhnavītīrasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥbibharti rūpaṃ so'rkasya tamonāśātsunirmalam

गङ्गोर्मिभिरथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदास्पृशते सोऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति

gaṅgormibhiratho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadāspṛśate so'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati

व्यसनैरभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतःगङ्गादर्शनजा प्रीतिर्व्यसनान्यपकर्षति

vyasanairabhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥgaṅgādarśanajā prītirvyasanānyapakarṣati

हंसारावैः कोकरवै रवैरन्यैश्च पक्षिणाम्पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान्पुलिनैश्च शिलोच्चयान्

haṃsārāvaiḥ kokaravai ravairanyaiśca pakṣiṇāmpaspardha gaṅgā gandharvānpulinaiśca śiloccayān

हंसादिभिः सुबहुभिर्विविधैः पक्षिभिर्वृताम्गङ्गां गोकुलसंबाधां दृष्ट्वा स्वर्गोऽपि विस्मृतः

haṃsādibhiḥ subahubhirvividhaiḥ pakṣibhirvṛtāmgaṅgāṃ gokulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā svargo'pi vismṛtaḥ

न सा प्रीतिर्दिविष्ठस्य सर्वकामानुपाश्नतःअभवद्या परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम्

na sā prītirdiviṣṭhasya sarvakāmānupāśnataḥabhavadyā parā prītirgaṅgāyāḥ puline nṛṇām

वाङ्मनःकर्मजैर्ग्रस्तः पापैरपि पुमानिहवीक्ष्य गङ्गां भवेत्पूतस्तत्र मे नास्ति संशयः

vāṅmanaḥkarmajairgrastaḥ pāpairapi pumānihavīkṣya gaṅgāṃ bhavetpūtastatra me nāsti saṃśayaḥ

सप्तावरान्सप्त परान्पितॄंस्तेभ्यश्च ये परेपुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च

saptāvarānsapta parānpitṝṃstebhyaśca ye parepumāṃstārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहितागङ्गा तारयते नॄणामुभौ वंशौ विशेषतः

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitāgaṅgā tārayate nṝṇāmubhau vaṃśau viśeṣataḥ

दर्शनात्स्पर्शनात्पानात्तथा गङ्गेति कीर्तनात्पुनात्यपुण्यान्पुरुषाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

darśanātsparśanātpānāttathā gaṅgeti kīrtanātpunātyapuṇyānpuruṣāñśataśo'tha sahasraśaḥ

य इच्छेत्सफलं जन्म जीवितं श्रुतमेव चस पितॄंस्तर्पयेद्गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा

ya icchetsaphalaṃ janma jīvitaṃ śrutameva casa pitṝṃstarpayedgaṅgāmabhigamya surāṃstathā

न सुतैर्न च वित्तेन कर्मणा न च तत्फलम्प्राप्नुयात्पुरुषोऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यदाप्नुयात्

na sutairna ca vittena karmaṇā na ca tatphalamprāpnuyātpuruṣo'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yadāpnuyāt

जात्यन्धैरिह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिरेव चसमर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम्

jātyandhairiha tulyāste mṛtaiḥ paṅgubhireva casamarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām

भूतभव्यभविष्यज्ञैर्महर्षिभिरुपस्थिताम्देवैः सेन्द्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः

bhūtabhavyabhaviṣyajñairmaharṣibhirupasthitāmdevaiḥ sendraiśca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ

वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च यतिभिर्ब्रह्मचारिभिःविद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान्को नाम नाश्रयेत्

vānaprasthairgṛhasthaiśca yatibhirbrahmacāribhiḥvidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumānko nāma nāśrayet

उत्क्रामद्भिश्च यः प्राणैः प्रयतः शिष्टसंमतःचिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत्

utkrāmadbhiśca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥcintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet

न भयेभ्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतःआ देहपतनाद्गङ्गामुपास्ते यः पुमानिह

na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥā dehapatanādgaṅgāmupāste yaḥ pumāniha

गगनाद्यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरःदधार शिरसा देवीं तामेव दिवि सेवते

gaganādyāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥdadhāra śirasā devīṃ tāmeva divi sevate

अलंकृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर्विमलैस्त्रिभिःयस्तु तस्या जलं सेवेत्कृतकृत्यः पुमान्भवेत्

alaṃkṛtāstrayo lokāḥ pathibhirvimalaistribhiḥyastu tasyā jalaṃ sevetkṛtakṛtyaḥ pumānbhavet

दिवि ज्योतिर्यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाःदेवेशश्च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा

divi jyotiryathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥdeveśaśca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā

मात्रा पित्रा सुतैर्दारैर्वियुक्तस्य धनेन वान भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गावियोगजम्

mātrā pitrā sutairdārairviyuktasya dhanena vāna bhaveddhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgāviyogajam

नारण्यैर्नेष्टविषयैर्न सुतैर्न धनागमैःतथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम्

nāraṇyairneṣṭaviṣayairna sutairna dhanāgamaiḥtathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇām

पूर्णमिन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदतिगङ्गां त्रिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः प्रसीदति

pūrṇaminduṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdatigaṅgāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ prasīdati

तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्ठस्तत्परायणःगङ्गां योऽनुगतो भक्त्या स तस्याः प्रियतां व्रजेत्

tadbhāvastadgatamanāstanniṣṭhastatparāyaṇaḥgaṅgāṃ yo'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet

भूःस्थैः खस्थैर्दिविष्ठैश्च भूतैरुच्चावचैरपिगङ्गा विगाह्या सततमेतत्कार्यतमं सताम्

bhūḥsthaiḥ khasthairdiviṣṭhaiśca bhūtairuccāvacairapigaṅgā vigāhyā satatametatkāryatamaṃ satām

त्रिषु लोकेषु पुण्यत्वाद्गङ्गायाः प्रथितं यशःयत्पुत्रान्सगरस्यैषा भस्माख्याननयद्दिवम्

triṣu lokeṣu puṇyatvādgaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥyatputrānsagarasyaiṣā bhasmākhyānanayaddivam

वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभि;र्द्रुताभिरत्यर्थसमुच्छ्रिताभिःगङ्गोर्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धः; सहस्ररश्मिप्रतिमो विभाति

vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhi;rdrutābhiratyarthasamucchritābhiḥgaṅgormibhirbhānumatībhiriddhaḥ; sahasraraśmipratimo vibhāti

पयस्विनीं घृतिनीमत्युदारां; समृद्धिनीं वेगिनीं दुर्विगाह्याम्गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास्ते विबुधैः समत्वम्

payasvinīṃ ghṛtinīmatyudārāṃ; samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyāmgaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrāste vibudhaiḥ samatvam

अन्धाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपादेवैः सेन्द्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च; निषेविता सर्वकामैर्युनक्ति

andhāñjaḍāndravyahīnāṃśca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpādevaiḥ sendrairmunibhirmānavaiśca; niṣevitā sarvakāmairyunakti

ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां त्रिवर्त्मगाम्त्रिलोकगोप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः

ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagāmtrilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāste divaṃ gatāḥ

यो वत्स्यति द्रक्ष्यति वापि मर्त्य;स्तस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाःतद्भाविताः स्पर्शने दर्शने य;स्तस्मै देवा गतिमिष्टां दिशन्ति

yo vatsyati drakṣyati vāpi martya;stasmai prayacchanti sukhāni devāḥtadbhāvitāḥ sparśane darśane ya;stasmai devā gatimiṣṭāṃ diśanti

दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवामृतां सुरसां सुप्रसन्नाम्विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते

dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivāmṛtāṃ surasāṃ suprasannāmvibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatāste

ख्यातिर्यस्याः खं दिवं गां च नित्यं; पुरा दिशो विदिशश्चावतस्थेतस्या जलं सेव्य सरिद्वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति

khyātiryasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśo vidiśaścāvatasthetasyā jalaṃ sevya saridvarāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti

इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयोषाप्रातस्त्रिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतो विश्वतोया

iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayoṣāprātastrimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā

सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; दिवो भुवश्चापि कक्ष्यानुरूपाभव्या पृथिव्या भाविनी भाति राज;न्गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै त्रयाणाम्

sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divo bhuvaścāpi kakṣyānurūpābhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rāja;ngaṅgā lokānāṃ puṇyadā vai trayāṇām

मधुप्रवाहा घृतरागोद्धृताभि;र्महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्चदिवश्च्युता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास्त्रिदिवस्य माला

madhupravāhā ghṛtarāgoddhṛtābhi;rmahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiścadivaścyutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrāstridivasya mālā

योनिर्वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशोदाविश्वावती चाकृतिरिष्टिरिद्धा; गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः

yonirvariṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśodāviśvāvatī cākṛtiriṣṭiriddhā; gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ

क्षान्त्या मह्या गोपने धारणे च; दीप्त्या कृशानोस्तपनस्य चैवतुल्या गङ्गा संमता ब्राह्मणानां; गुहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम्

kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānostapanasya caivatulyā gaṅgā saṃmatā brāhmaṇānāṃ; guhasya brahmaṇyatayā ca nityam

ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं; सुपुण्यतोयां मनसापि लोकेसर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रपन्ना;स्ते ब्रह्मणः सदनं संप्रयाताः

ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatoyāṃ manasāpi lokesarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannā;ste brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ

लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रा;न्सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्नास्वस्थानमिष्टमिह ब्राह्ममभीप्समानै;र्गङ्गा सदैवात्मवशैरुपास्या

lokānimānnayati yā jananīva putrā;nsarvātmanā sarvaguṇopapannāsvasthānamiṣṭamiha brāhmamabhīpsamānai;rgaṅgā sadaivātmavaśairupāsyā

उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतोया;मिरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम्शिष्टाश्रयाममृतां ब्रह्मकान्तां; गङ्गां श्रयेदात्मवान्सिद्धिकामः

usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatoyā;mirāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇāmśiṣṭāśrayāmamṛtāṃ brahmakāntāṃ; gaṅgāṃ śrayedātmavānsiddhikāmaḥ

प्रसाद्य देवान्सविभून्समस्ता;न्भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम्गामानयत्तामभिगम्य शश्व;न्पुमान्भयं नेह नामुत्र विद्यात्

prasādya devānsavibhūnsamastā;nbhagīrathastapasogreṇa gaṅgāmgāmānayattāmabhigamya śaśva;npumānbhayaṃ neha nāmutra vidyāt

उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां; मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बुद्ध्याशक्तिर्न मे काचिदिहास्ति वक्तुं; गुणान्सर्वान्परिमातुं तथैव

udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaikadeśaḥ prasamīkṣya buddhyāśaktirna me kācidihāsti vaktuṃ; guṇānsarvānparimātuṃ tathaiva

मेरोः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्योपलानामुदकस्य वापिवक्तुं शक्यं नेह गङ्गाजलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तथैव

meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyopalānāmudakasya vāpivaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgājalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva

तस्मादिमान्परया श्रद्धयोक्ता;न्गुणान्सर्वाञ्जाह्नवीजांस्तथैवभजेद्वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया श्रद्दधानः

tasmādimānparayā śraddhayoktā;nguṇānsarvāñjāhnavījāṃstathaivabhajedvācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ

लोकानिमांस्त्रीन्यशसा वितत्य; सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम्गङ्गाकृतानचिरेणैव लोका;न्यथेष्टमिष्टान्विचरिष्यसि त्वम्

lokānimāṃstrīnyaśasā vitatya; siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpāmgaṅgākṛtānacireṇaiva lokā;nyatheṣṭamiṣṭānvicariṣyasi tvam

तव मम च गुणैर्महानुभावा; जुषतु मतिं सततं स्वधर्मयुक्तैःअभिगतजनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम्

tava mama ca guṇairmahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥabhigatajanavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiśca bhaktimantam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इति परममतिर्गुणाननेका;ञ्शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान्बहुविधमनुशास्य तथ्यरूपा;न्गगनतलं द्युतिमान्विवेश सिद्धः

iti paramamatirguṇānanekā;ñśilarataye tripathānuyogarūpānbahuvidhamanuśāsya tathyarūpā;ngaganatalaṃ dyutimānviveśa siddhaḥ

शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः संबोधितस्तदागङ्गामुपास्य विधिवत्सिद्धिं प्राप्तः सुदुर्लभाम्

śilavṛttistu siddhasya vākyaiḥ saṃbodhitastadāgaṅgāmupāsya vidhivatsiddhiṃ prāptaḥ sudurlabhām

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतःगङ्गामभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिमुत्तमाम्

tasmāttvamapi kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥgaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम्युधिष्ठिरः परां प्रीतिमगच्छद्भ्रातृभिः सह

śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutamyudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītimagacchadbhrātṛbhiḥ saha

इतिहासमिमं पुण्यं शृणुयाद्यः पठेत वागङ्गायाः स्तवसंयुक्तं स मुच्येत्सर्वकिल्बिषैः

itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇuyādyaḥ paṭheta vāgaṅgāyāḥ stavasaṃyuktaṃ sa mucyetsarvakilbiṣaiḥ